WWW.EL.Z-PDF.RU
БИБЛИОТЕКА  БЕСПЛАТНЫХ  МАТЕРИАЛОВ - Онлайн документы
 

Pages:     | 1 | 2 ||

«SOSAL ELMLR V PSXOLOGYA FAKLTS mummilli lider Heydr liyevin anadan olmasnn 92-ci ildnmn hsr edilmidir SOSAL PROSESLRN THLLND NFORMASYA-KOMMUNKASYA ...»

-- [ Страница 3 ] --

Plan gstricilrinin miqdarnn qismn azaldlmas il yana yeni gstricilrin ttbiqi ayr-ayr iilrl cmiyytin mnafeyini daha sx laqlndirmy kmk edir. Bu halda istehlaknn istehsalya fal tsiri akara xr, istehlaknn sosial nzart subyekti olmaqda rolu gclnir. Bununla yana iilr tdricn kollektivd v cmiyytd z vziyytlrini baqalarnn vziyytlri il tutudurur, mqayis edir v nticd sosial bhslm gclnir.

dbiyyat

Abutalbov R., Mmmdov S., Quliyev S. daretmnin saslar. Bak, 2014, 222 s.

lkbrov., brahimov F. Menecment. Bak, 2004, 468 s.

daretmnin saslar. Bak, 2009, 144 s.

Quliyev T. Menecmentin saslar. Bak, 2006, 591 s.

Веснин В.Р. Стратегическое управление / Учебник. М., 2004, 328 с.

ASUDVAXTINSOSOLOGYASI: BZQEYDLR

dos.FazilVahidov

BDU-nunSosiologiyakafedras

1.dnknarvaxtnstrukturundaqeydbalcaelementiayrdetmkmmkndr: a) istehsaldakillaqdarvaxt – igetmk, idnqaytmaq, idnvvlvsonramxtlifvaxtmsrflribuqbildndir; b) evmyinvznxidmtsrfolunanvaxt – buvaxthmxsievtsrrfatndakenmddtdir, hmdkommunal – mitmssislrinin, habeldigrqurumlarnxidmtlrindnistifadetmklbaldr; c) fiziolojitlbatlarn (yuxu, yemk) dnilmsinsrfolunanvaxt; ) asudvaxt.

2. Asudvaxthmhrbiradamn, hmdbtvlkdcmiyytnoxhmiyytlisrvtdir. O, birsramhmfaliyytnvlrininyerinyetirilmsindvzolunmazmnaksbedir. «Asudvaxthrbirinsann, ailninvcmiyytinspesifikqeryi-maddisrvtformasdr. Busrvt «istehsalolunur» (maddiistehsalsferasndakmkl), siniflrvhalininsosialqruplararasnda (iqtisadiqanunlarauyunolaraq) bldrlrvinsanlarnmvafiqtlbatlarnndnilmsinynlmifaliyytigediindistehlakolunur (istifadedilir)». Onagrd «hrcrdigrdyrformaskimiasudvaxtdaonunbldrlmsivistifadedilmsizrinddaiminzartvuotamhtacdr» (Российскаясоциологическаяэнциклопедия. М.: 1998, с.79).

3. Asudvaxtnnqdrhmiyytlimslolmasnondangrmkolarki, 1959-cuildUNESKO-nunnzdindasudvaxtnsosialproblemlriniyrnmkzrbeynlxalqqrupyaradlmdr. Bu, asudvaxtproblemlrinindahadrindn, dahahrtrfliyrnilmsin, mvafiqtvsiylrilnibhazrlanmasnakmketmidir. Aradrmalargstrirki, asudvaxtntkilininkommerasiyatrfidvardr, lakino, xsiyytininkiafvznailiyytlriniartrmasbaxmndandiqqtidahaoxclbetmlidir. Mhmsrvtolanasudvaxtnmahiyytitkconunqdri, mddtiilyox, hmdmzmunu, ondannecistifadolunmas, buistifadninhansfaydagtirmsiilmyynedilir.

4.Asudvaxtnsosiologiyascmiyytinhyatfaliyytininraitvformalarnntdqiqindmhmistiqamtdir. Asudvaxtfaliyytindtkcmhsuldarmkqabiliyytlrininbrpasbavermir, hmdinsannxsiyytkeyfiyytlrinininkiaf, hyattcrbsininnsildn-nsltrlmsibaverir, sosialchtdnhmiyytlolandigrfunksiyalarhyatakeirilir. Yeriglmikn, qeydedkki, asudvaxtnsosial-iqtsiadimahiyytimhzonunfunksiyalarndabarizkildtzahredir. Onunsasfunksiyalarqismindadtnaadaklarqeydolunur: 1) istiraht, srfedilmifizikivzehniqvvlrin, qaibilyytlrinbrpas; 2) fizikivzehniqvvlrin, qaibiyytlrininkiaf; 3) ylncvnsiyyt. Nzralnmaldrki, eynibirfaliyytnvilbiryox, birnefunksiyareallaabilr (msln, mtalihmistiraht, hmylncolabilr, hmdmdniinkiafakmkedbilr).

5. halininmdnisviyysininyksldilmsinynldilmimaddi, maliyy, mkmsrflrininsmrliliyiadamlarnasudvaxtdakmxtlifmlnvlrinqoulmas, kemiinmdniirsinimnimsmsi, masirmdniyaradclqdaitiraketmsi, mdnifaliyytinkeyfiyytxarakteristikalarilvdigrgstricilrlmyynolunur.

Asudvaxtdamdnifaliyytinsosiolojibaxmdanyrnilmsindsasnkmiyytgstricilrindnistifadolunur. Beltdqiqatlardaasudvaxtdamxitlifsosialqruplarnmdnimllrolantlbatlar, hmintlbatlaraynmlri, pulmsrflri, idnknarvasudvaxtnkeirilmsisulundanrazlq, mitdmdniistifadpredmetlriiltminatnsviyysi, mdnifaliyytinvynmlrin, btvlkdmdnifallntiplrizksinitapr.

Grndykimi, bucrgstricilrsistemidahaoxempirikyanamahdudlarnhatedir, onlarnsosialmzmunuvnticlribarsindkifaytqdraydntsvvryaratmr. Onagrdadisosiomdnifaliyytingstricilrkompleksiniyaratmaqolduqcaaktualvzifdir. Bukompleksmdniinkiafnstatistik, predmetxarakteristikalarilyana, sosiomdnifaliyytinsosialtrflrininvhminfaliyytinhyatakeirildiyiraitvamillrizndbirldirmlidir. Sosialmomentlradtnbelfaliyytinmnvi, subyektiv (ms., srvtynmlri, mnafelr, tlbatlar, motivlrvs.) trfiilobyektiv, faliyyt (davranfaktlar) trfininvhdtindifadolunur.

6. Asudvaxtdamdnifaliyytinsosiolojitdqiqibirsrametodolojiprinsiplrsaslanr:

1.Sosiomdnifaliyytinpredmet, maddiraitinivsubyektivmqddmrtlri, ynmlri, motivlrivs. birsistemhalndanzrdnkeirilmlidir. Buhaldaasudvaxtdavrannnsulvformalarnsemkdkonkrettrfaparc, myynediciolabilr.

2.Sosiomdnifaliyyt, onunxarakterivmzmunuelgstricilrsistemindifadolunmaldrki, o, hminfaliyytinhmbtvlyn (ms, yaradcvqeyri-yaradcxarakterini), hmdayr-ayrtrflrinivkomponentlrini (ms. televiziyaverililrinbaxmantezliyi, frdikitabxananntematikistiqamtivs.) ksetdirsin, baqaszl, faliyytinhmmumi, hmdkonkretxarakteristikasverilbilsin.

7. Sosiolojimetodlartkcadamlarnasudvaxtdakfaktiksosiomdnidavranhaqqndadeyil, hmdmdnimllrinsubyektivilkinrtlrihaqqndatsvvryaratmaaimkanverir. Bunlarnirisinddahaoxmdnimllristiqamtlnmk, asudvaxtnkeirilmsindnrazqalb-qalmamaq, asudvaxtfaliyytinimotivldirmkvs. frqlndirirlr.

nsanlarnmdnifaliyytinsasformalarndaitirakgenilndirmyistiqamtlnmsiilbunlardafaktikiitiraknmqayisetsk, ondamvafiqgstricilrduyunsuzluqolduunugrcyik. Buonugstrirki, adamlarnsosial-mdnimllristiqamtlnmsimxtlifsbblrzndntamhcmdreallaabilmir.

Sosiomdnifaliyytinkonkretformalarndaitirakgenilndirmkynmilbunlardafaktikitirakarasndakziddiyytlrbusferannsosialinkiafnndaxilimnbyinitkiledir. Qeydedilmlidirki, bunlaryalnzsosiologiyannmetodlarildahasaslkildakaraxarmaqmmkndr.

Asudvaxtdamdnifaliyytinsosiolojitdqiqininmhmistiqamtlrindnbirihminfaliyytinbaverdiyiobyektivmaddiraitinthlilidir. Adtnburayaregiondamdniinfrastrukturuninkiafsviyysini, mdnixidmtinmxtlifnvlrininmyssrliyini, mdnityinatlpredmetlriaidedirlr. Bubardsosiolojimetodlarlayana, rsmistatistikadandaxeyliinformasiyaldetmkolar. Lakinmdnifaliyytinxsusiobyektivmaddiraiti (ailninmdnimllrlbalmsrflri, mdnityinatlpredmetlrtminatsviyysi) barsindsosiolojimetodlarnttbiqiimkanlardahagenidir. Aydnmsldirki, buchttkcmdniinkiaflabalmsldeyildir: rifah, maddiimkanlardanzralnmaldr.

9. Asudvaxtdamdnifallntipologiyasmaraqlmsllrdnbiridir. nsadformadatipologiyanasudvaxtdamdnimllrinvonlaramnasibtinksimsiformasndaaparmaqolar. Asudvaxtbaxmndanmdnifaliyytinminimumdrdtipimvcuddur:

Birincitipistirahtinmasirformalarndaitiraketmklvbuitirakgenilndirmyistiqamtgtrmklsciyylnir. Mvafiqobyektivmaddiraityaradlacatqdirdbutipxsiyytinsosialinkiafnakmkgstrmkbaxmndandahaperspektivlidir.

kincitipmdniistirahtinmasirformalarndaitiraketmkl, lakionugenilndirmkistiqamtininolmamasilsciyylnir. Butipinnmayndlrimdnifaliyytdbirqaydaolaraq, mxtliftsadfisbblrgr, daxilisvqetmolmaqdanitirakedirlr.

nctipmdniistirahtinmasirformalarndaitiraketmmkl, lakinbelitirakaistiqamtgtrmklsciyylnir. Butipbaqasosialproblemizxarr. Hminproblemmitinnizamszlqsviyysi, evilrininhcmiilbaldrvnvvlidnknarvaxtnfrdimkfaliyytin, yaxudmitdzruriolanmllrsrfednxslrnxarakterikdir.

Drdnctipmdniistirahtinmasirformalarndaitiraketmmklvbunlardaitirakaistiqamitlnmninolmamasilsciyylnir. ButipkifaytqdrmrkkbproblemlriehtivaedirOnagrdbutipdnolanadamlarnmasirmdniyytformalarnaclbolunmasnonlarnsosialxarakteristikalarnnkonkret, hrtrflithlililazmdr.

DARETM SSTEMND SYAS LDERLK AML

Qasmova Gnel Siyabnd qz

BDU-nun II kurs magistrant

Cmiyyt – insanlarn mqsdynl faliyytinin nticsidir. O, yarand gndn idar olunmaa ehtiyac hiss edir. Cmiyytin hr bir sahsind idaretm faliyyti ictimai mnasibtlrin xarakterindn asl olaraq formalam v inkiaf etmidir. vvlc bir-birin ox yaxn olan iki anlayn mnasna diqqt yetirilmlidir: menecment v idaretm.

Bzn hmin anlaylar mumiyytl eynildirirlr. Bel eyniyyti texniki mnada qbul etmk olar, nki menecment hrfn idaretm demkdir. Baqa szl, «menecment» v «idaretm» anlaylarn texniki mnada sinonim szlr kimi iltmk olar. Qrbd menecment anlaynn ildilmsind kifayt qdr srbstlik vardr.

Lakin bzi sosioloqlar sosial-mdni hadis kimi hmin anlaylarn frqlndirilmsini zruri hesab edirlr. Onlarn fikrinc, menecment hr eydn vvl kommersiya idaretmsinin instrumentidir. daretm is insanlarn qarlql faliyytini nizamlayan mexanizmdir.

“daretmnin sosiologiyas” sosioloji bilik sahsi kimi cmiyytd sosial mnasibtlr sasnda tkkl tapan idaretm sistemi v proseslrini yrnir. Sosial idaretm z idaretmnin balca funksiyalarndan biridir. daretm v sosial idaretm anlaylar bir-birin yaxn olsalar da biri digrinin sinonimi kimi x etmir.

mumiyytl, idaretm el bir prosesdir ki, o, hm cansz, hm d canl tbiti elc d cmiyyti hat edir. Buna gr d idar etmnin nv ayrd edilir:

1.cansz tbitin idar olunmas;

2.canl tbitin idar olunmas;

3.cmiyytin idar olunmas, sosial idaretm yaxud idar etmnin sosiologiyas.

“Menecment” v “idaretm” anlaylar bir-birin ox yaxndrlar. Htta bzn onlar eynildirilir. Texniki nqteyi nzrdn bu he bir etiraz dourmur. Hrfi trcmd menecment idaretm demkdir. daretm anlay ingilis dilindn trcmd comonder - idaretm demkdir. Mdni hadislr kimi menecment v idaretm bir-birindn frqlnir.

daretm anlay szn dar v geni mnalarnda tarixi dvrd mdniyyt tipindn v iqtisadi quruludan asl olmayaraq istniln cmiyytd ttbiq edil bilr, bir ox elmlrin obyektidir, tdqiqat predmetidir. Sosiologiya onu sosial mnasibtlrin piramidas formasnda tsvir edir. Sosioloji nqteyi nzrindn idaretm vzif statusundak glirlrdki hakimiyyt slahiyytlri diapazondak frqlr saslanan insan mnasibtlrinin iyerarxik sistemini ifad edir. Masir dvrd idaretmy elmi yanama mvcuddur:

1. daretmy proses kimi yanama - bu yanama idar etmni proses kimi myyn edir. Burada tkilatn mqsdlrinin ld edilmsin ynlmi faliyyt birdflik faliyyt kimi deyil, fasilsiz qarlql laqdar faliyytlrin seriyas kimi nzrdn keirilir.2. Sistem yanamaya r, rhbrlr tkilat dyin xarici mhit raitind mxtlif mqsdlrin ld edilmsin ynlmi, qarlql asl nsrlrin (insanlar, struktur, mqsdlr, texnologiya) mcmusu kimi nzrdn keirilmlidir.3. Situativ yanamaya gr, mxtlif idaretm metodlarnn yararl (effektivliyi) cari situasiya il myyn edilir. nki tkilatn znd olduu kimi hm d onu hat edn mhitd ox byk amillrin mcmusu ona tsir gstrir. Konkret situasiyada n effektiv idaretm metodu daha ox onun spesifikasna uyun glndir.

«daretm» v «sosial idaretm» anlaylarn da mqayis etmk v frqlndirmk mqsduyundur. Bu halda qeyd etmk olar ki, idaretm daha geni anlaydr; o, mxtlif tbit malik orqanizmlrin, sistemlrin (bioloji, sosial, texniki) funksiyas olub, onlarn myyn strukturunu saxlama, faliyyt rejimini nizamlama, faliyyt mqsdlrini realladrma tmin edir. Sosial idaretm is geni v dar mnada ildilir. Geni mnada sosial idaretm dedikd bioloji v texniki sistemlri idaretmdn frqli olaraq, btn v hr cr ictimai proseslri idaretm baa dlr. Dar mnada is sosial idaretm cmiyyt hyatnn sosial sferasna xas olan hadis v proseslrin idarolunmasn nzrd tutur, sosial siyastin realladrlmas vasitsi kimi x edir.

daretm hmi hakimiyytin v slahiyytlrin prezumpsiyasna, aalarn yuxarlara tabeliyin, iqtisadi, sosial vmdni nemtlr yiylnmkd brabrsizliy saslanr. Rollarn v statuslarn fqi v aquli differensiasiyas mxtlif cr tsbit olunur. daretm frdlrin, qruplarn, kollektivlrin faliyytinin myyn rejimidir, nizamdr, nzrd tutulan norma v qaydalarn hdudlarnda hmin faliyytin mhdudladrlmasdr.

Hr hans bir idaretm zaman n doru yol vvlc idar ediln obyekti, idaretm baxmndan xarakteriz ediln sistemi myynldirmkdir. Cmiyyt z btv bir sistem olmaqla yana, eyni zamanda bir ox alt sistemlr ayrlr. Sistem ayr-ayr elementlrdn v onlarn qarlql qanunauyun laqsindn ibart olan bir mfhumdur. Beynlxalq mnasibtlrd sistemli yanamann banisi olan Lyudovik fon Bertalanfi sistem anlayn “bir-biril qarlql faliyytd olan elementlr mcmusu” kimi izah etmidir.

daretm sistemi dedikd, bir proses kimi idaretm faliyytinin hat etdiyi btn ictimai menasibtlrin, hadis v proseslrin mcmusu baa dlr. Aydin mssldir ki, hr hansi bir obyekti idar etmk n ilk nvbd onu bir sistem kimi aradrmaq, hrtrfli yrnmk lazmdr.

DARETM ANLAYII, DARETM ELM MAHYYT V PREDMET

Quliyev SeyranSiracddin o.

BDU-nun II kurs magistrant

Seyran_quliyev@mail.rudaretm ox qdim olmasna baxmayaraq, o bir elm v tdqiqat sahsi kimi nisbtn yenidir. Amma buna baxmayaraq ba veren prosesler sosiologiya, psixologiya, ve politologiya kimi elm sahelerinin mutefekkirlerini bu saheye daha ox diqqt etmy vadar etmidir v sasl aradirmalar n ilr grlmdr v indi d grlmkddir. daretm deyilrkn n nzrd tutulur sualna aydnlq gtirrmy alarkn ba vurduun dbiyyatlarn demk olar ki, hamsnda aadaki kimi mnalandrmalar yer alir :

daretm hr hans bir obyekt, proses mxtlif vasitlrl tsir edib, onu mvcud vziyytdn arzu olunan vziyyt gtir bilmk faliyytidir

daretm prosesi canl v cansz tbitin, ictimai hyatn btn hadislrin xas olan bir prosesdir. Bununla laqdar olaraq idaretmnin sas nv vardr:

- cansz tbitin idar edilmsi. Msln, man, texnoloji idaretm;

- canl tbitin, orqanizmin idar edilmsi. Msln, fizioloji, biokimyvi v biofiziki idaretm;

- urlu, sosial idaretm - cmiyytin idar edilmsi. Hr bir idaretm nv z nvbsind mxtlif sahlr ayrlr. Msln, sosial idaretm zn aadaklar daxil edir: cmiyytin, ictimai tkilatlarn idar edilmsi v s. Lakin btn idaretm sistemini iri sahy blmk olar: siyasi idaretm, iqtisadi idaretm v dvlt idariliyi.

daretm hr eydn vvl frdlrin, sosial qruplarn z mqsdlrini yerin yetirmk n gstrdiklri urlu faliyytin xsusi formas olmaqla, qrarlarn hazrlanmas v hyata keirilmsindn, nizamlayc faliyyt v informasiya mbadilsindn, prioritetlrin myynlmsi v konkret mqsdlrin ld olunmasndan ibartdir. daretm eyni zamanda cmiyytin intellektual sviyysin saslanaraq insanlarn mlum obyekt v onun dyiilmsin ynlmi hrktlrinin mcmusudur.

daretme- ncdn muyynlsdirilmi mqsd v vziflr catmaq ucun ld olunan qaynaqlardan ( personal, texniki avadanliq, maddi vesait, informasiya ve s ) istifad drk urlu kild hyata keiriln bir faliyytdir.

dbiyyatlarn myyn qismind menecment termini idaretm il eyni mnada ildilir. Fikrimc bunlar bir-birindn frqli mfhumlardr. daretm daha genidir v demk olar ki, butun sahlrd ildil bilr. Lakin menecment is idaretmnin bir hisssidir v yalnz sosial-iqtisadi proseslrd ildilir. Bu bard dos. Fazil Vahidovun da fikirlri nmlidir: Bel ki, o, mllifi olduu Sosiologiya drsiliyind qeyd edir ki, idaretme v menecment anlaylarni texniki mnada sinonim kimi qebul ed bilrik. Amma bununla bel menecment kommersiya idaretmsinin instrumentidir. daretm is insanlarn qarlql faliyytini nizamlayan mexanizmdir. Menecment, srbst elm v faliyyt sahsi kimi XX srin vvllrind ozunu tsdiq etmidir. Menecmentin inkiafna sas tkan vern qvv ngiltrd ba vermi snaye inqilab olmudur. Amma idaretmnin inkiafnda v uurlarnda hmiyytli scray ilk df Amerikada yaranmdr. Qrb alimlri bel hesab edirlr ki, ilk df idaretmy elmi yanama 1911-ci ildn yaranmdr. Mhz o vaxt, Amerikal muhndis-mexanik Frederik Uilson Teylor (1856-1915) ozunun “Elmi idaretmnin prinsiplri” kitabn drc etdirmidir. El o vaxtdan da menecment nnvi olaraq idaretm elmi kimi v mustqil faliyyt sahsi kimi qbul edilir. Bel olduu tqdird d hr elm kimi idaretm elminin d mahiyyti mslsnin almas gndm glir. Bu bard danarkn qey ed bilrik :

daretm elminin mahiyyti idaretm prosesind insanlarn mqsdynl faliyyt qanunlarnn, qanunauyunluqlarnn akar edilmsindn, prinsip, funksiya, forma v sullarnn myynldirilmsindn ibartdir. Bundan baqa idaretmnin konkret obyektlri aadaklardan ibartdir: ayr-ayr mssislr v tkilatlar, konkret xalq tsrrfat sahsi, cmiyytd ba vern iqtisadi, siyasi, hquqi v ideoloji proseslr. Bu elmin d znmxsus predmeti vardr. Aydndr ki, elmin mzmunu onun predmetindn daha genidir. Qeyd edk ki, idaretm elminin mzmunu sasn aadak kimi myynldirirlr:

idaretm nzriyysi;

idaretm metodlar;

idaretmnin tkili;

idaretm texnikas.

Bu blmlrin hr biri z nvbsind bir sra idaretm msllrindn ibartdir. Baqa elm sahlri kimi idaretm elmi d dnyagoruun yaranmasnda fal rol oynamaldr. nki bu elmin problemlri, mddalar muasir dvrd n plana kecmidir. Lokal v ya qlobal sviyyli olmasndan asl olmayaraq idaretmnin elmi-praktik saslarnn dzgn myynldirilmsi n fundamental aradrmalar v analitik materiallar ortaya xarmaq, nvbti mrhld is ona mvafiq taktiki v strateji saslar formaladrmaq zruridir. Bu noqteyi-nzrdn, muxtlif sahlrd idaretm il bal sasl tdqiqatlar aparan tdqiqatc-alimlrin srlri xususi hmiyyt ksb edir. daretmnin sosiologiyasna dair msllri aradrarkn idaretm myi mvzusuna toxunmaq v buna aydnlq gtirmk zrurti ortaya xr. Bzn bu anlalmazlqla qarlanr v idaretm myi deyilrkn konkret olaraq n nzrd tutulur mslsi tam aydnlamam qalr. Bel ki, sosioloqlara gr idaretm myi - ictimai myin bir nv olub istehsal kollektivlrinin qarsnda qoyulan mqsd atmaq n istiqamtlnmi mqsdynl faliyytdir. Geni mnada idaretm myi idaretm sahsind hr cr mk kimi baa dlr. Daha dar mnada is idaretm myinin myynldirilmsi inzibati idaretmnin funksiyalarnn icra edilmsi demkdir.

daretm myinin xsusiyytlri

Bu xsusuiyyt aadaklardan ibartdir:

myin xsusiyytlri-intellektual, zehni mk;

2) Tsir etm sciyysi-inzibati,tkilati, btvlkd idaredici;

3) mk cismi-informasiya;

4) mk vasitlri-hesablama texnikas,tkilat texnika;

5) maddi nemtlr istehsalna tsiri-qeyri mstqim;

6) myin son nticsi-idaretm qrarlar.

daretmd myin elmi tkili (ET) o zaman msbt ntic verir ki, onun prinsiplri metodlar idaretmnin btn mrhllrind-ustadan nazir qdr-hyata keirilmi olsun. ET-nin tkilati-texniki sasnn xsusi tkilati prinsiplri vardr. Bu prinsiplr aadaklardr:

a) hrkt qnat prinsipi. Bu prinsip ii yern yetirrkn artq, lazmsz, tkrar hrktlrin qarsn alma, mk metodlarn tkmilldirmyi tlb edir.

b) i yerin xidmti tnzim edn prinsip. Burada i yerin xidmt srf olunacaq vaxt vvlcdn qeyd almal, onun pozulmasna imkan verilmmlidir.

c) iinin ixtisasnn onun yerin yeritdiyi i uyun glmsi prinsipi. d) mk normalarnn texniki, iqtisadi, v psixofizioloji saslandrlmas prinsipi v s.

dbiyyat

. Abbasov. Menecment. Bak 2013

Мескон М., Альберт М., Хедоури Т. Основы менеджмента – Москва, 1994

Tofiq Quliyev “Menecmentin (idaretmnin) saslar” BAKI 2006

Vahidov F. Q., Aayev T. B. Sosiologiya. Ali mktblr n drs vsaiti. Bak:«Tknur» nriyyat, 2008, 334 s.

celiksuat.files.wordpress.com/2010/03/yonetim-teorileri .pdf

ПРОБЛЕМЫ ДОБРАЧНОГО ПОВЕДЕНИЯ МОЛОДЕЖИ: ПРЕДСТАВЛЕНИЯ ОБ ИДЕАЛЬНОМ ПАРТНЕРЕ

Бугадинова Рамина Абусалатовна,

докторант кафедры социологии, БГУ.

Развитие современных семейных отношений в немалой степени основаны на добрачном поведении молодежи, которое, в свою очередь, формируется под влиянием семейных отношений их родителей. Общество, как известно, воспроизводит установки прошлого, в том числе и связанных с семейными стереотипами. Как отмечают исследователи, «традиционно женскими, фемининными качествами принято считать пассивность, зависимость, эмоциональность, интуитивность, иррациональность, эмпатийность и т. п. Совокупная гендерная роль женщины включает в себя содержание ролей «мать», «жена», «домашняя хозяйка», «хранительница очага» и только потом «работница», «профессиональный деятель».

Смысловая нагрузка мужской традиционной гендерной роли содержит в себе «добытчика», «защитника», «профессионального деятеля», «главу семьи» и только потом «мужа», «отца». Маскулинными в рамках традиционного взгляда подразумеваются следующие характеристики: доминантность, социальная активность, агрессивность, рационализм, логичность и т. п.» [1, с. 229-233].

В этом плане нам представилось интересным исследовать представления молодых юношей и девушек о будущем брачном партнере, каким они видят его в идеале. В исследовании принимало участие 75 человек, все в возрасте от 20 до 23 лет, в основном студенты, которые представляют собой практически все регионы страны. Мы считаем, что в данном случае здесь будет отражены все представления о будущем семейном партнере, и отражать в себе стереотипы регионов и отдельных этнических групп и общностей.

36 юношей и 39 девушек участвовали в опросе. Была применена методика личностного семантического дифференциала Ч.Осгуда. Известна методика опроса и анализа полученных данных. Для анализа выделяется следующий ряд факторов: оценки (общей привлекательности); силы личности; эмоциональности; социального статуса; зависимости; эмпатийности; современности; фемининности (традиционно «женских» качеств); маскулинности (традиционно «мужских» качеств); андрогинности (гендерно нейтральных качеств) [2].

Как подчеркивает автор, при использовании методики ЛСД для лучшего усвоения и понимания студентами своих гендерных особенностей важно дать им следующую информацию:

• факторы эмоциональности, зависимости, эмпатийности, фемининности отражают достаточно традиционные взгляды на женщину, потому высокие показатели по этой группе говорят о весьма традиционной оценке исследуемых образов;

• высокие значения по факторам силы личности, социального статуса, современности, маскулинности говорят о довольно традиционном взгляде на исследуемые образы мужчин;

• факторы общей привлекательности и андрогинности гендерно нейтральны [там же].

Поскольку рамки конференции не позволяют привести всю полученную информацию и ее анализ, ограничимся лишь замечанием о том, что указанные замечания полностью соответствуют полученным данным. С точки зрения оценки, силы и активности выявлены традиционные взгляды в представлениях об идеальном партнере.

Литература

1.Практикум по гендерной психологии / Под ред. И. С. Клециной. — СПб.: Питер, 2003. —479 с

2.Кустова О.Л. Исследование гендерных стереотипов методом личностного семантического дифференциала // http://www.pedlib.ru/

THSL SLAHATLARI, THSLN GEDND PROBLEMLRN ARADAN QALDIRILMASI

liyev Rcbli Hciaao.

“Sosioloji problemlr” BDU-nun ETLin byk elmi iisi.

Thsil institutu mstqil dvltin inkiafnda v mhkmlnmsind ox mhm yer tutur. Tsadfi deyildir ki, xalqmzn mummilli Lideri H.liyev thsili milltin glcyi kimi mnalandrrd. Thsil yksk qay v diqqt gstrmyin zruriliyi haqqnda Ulu ndrin gstri v tvsiyylri masir cmiyytimizin siyasi rhbrliyi trfindn dnmdn hyata keirilmkddir. Bunun nticsidir ki, hazrda lkmizd thsil islahatlar ardcl srtd aparlr, bu sahd diqqtsayan uurlar ld edilir. Ali thsilin inkiafnda istiqamtlri irlicdn myynldirmk, msbt ynml meyillrin faliyytin rait yaratmaq, mnfi-neqativ tendensiyalar neytralladrmaq v aradan qaldrmaq n elmi tvsiyylr ilyib hazrlamaq, nstqil dvltimizin thsil siyastinin priopitetlrindndir.

Yuxarda qeyd olunan vziflrin uurla hll olunmasnda konkret sosioloji tdqiqatlar v onlarn nticlrinin thlil edilrk mumildirilmsi mhm yer tutur.

Ali mktblrd tdrisin smrliliyinin yksldilmsini v keyfiyytinin yaxladrlmasn, onu maddi-tcxniki bazasnn mhkmlndirilmsindn, tdris- tcxniki bazasnn mhkmlndirilmsindn, tdris-tcxniki vasitlrl tchizatnn tmin cdilmsindn knarda tsvvr ctmk qcyri-mmkndr.

Mllim tdrisinin sas nvsini tkil etdiyi n bu prosesin smrliliyinin qiymtlndirilmsi d onn gstricilrindn bilavasit asldr. Ali mktbd tdrisin tkili z mzmunu etibaril birinci nvbd mvafiq ixtisaslarn proqramlarn yrdn faliyyti il baldr. Mlliml ali mktb dvrnd tlblr z sediklri ixtisas zr hrtrfli v sistemli biliklr vermk mqsdi il faliyyt gstrirlr.

Ali mktbd thsilin smrli tkili tdris olunan fnlrin metodiki tminat (drslik, drs vsaiti, proqram v s.) il bilavasit baldr. Bu baxmdan vziyytin nec olduunu soru materiallar sbut edir.

Ali mktbd thsilin masir sviyysinin qiymtlndirilmsinin ox mhm istiqamtini burada demokratiyann inkiaf sviyysi v buna mvafiq olaraq tlblrin tdrisin idar olunmasnda itirak onlarn zn idar fallnn drcsi zr olan gstricilr tkil edir. Soru materiallarnn thlili bu ynmd qazanlm uurlar v mvcud nqsanlar yani surtd gstrir. vvlc onu qeyd edk ki, son dvrlrd universitet rhbrliyinin tdrisin keyfyytini yaxladrmaq, burada demokratiyan inkiaf etdirmk v tlblrin biliyinin qiymtlndirilmsind obyektivliyi v ffafl tmin etmk yolunda hyata keirdiyi ardcl tdbirlri tlblr yksk qiymtlndirir v buna z fallqlarn artrmaqla cavab verirlr.

Ali mktbd tlblrin fallq sviyysinin qiymtlndirilmsin bir sra amillr tsir gstrir. Onlarn srasnda thsilin keyfiyytinin yaxladrlmas tdrisin maddi-texniki tchizatnn mhkmlndirilmsi, tdrisd demokratiyann genilndirilmsi tlblrin biliyinin qiymtlndirilmsind ffaflq gstricilri v neqativ hallarda qar mbariznin tkili sviyysi xsusi yer tutur. Soru materiallarnn thlili bel bir qnat glmy sas verir ki, masir ali mktb tlbsi tdrisin mumi vziyytini obyektiv qiymtlndirmyi bacarr v bu prosesi glckd yaxladrman konkret yollar haqqnda kifayt qdr aydn tsvvr malikdir.

Ali thsil prosesinin humanistlmsi meyli balca olaraq aadak iki istiqamtd tzahr edir. Birinci istiqamt z mzmununa gr humanist problematika il bilavasit bal olan ictimai fnlrin tdrisinin yaxladrlmas v keyfyytinin yksldilmsind ifad olunur.

Ali thsilin humanistlmsi meylinin ikinci mhm istiqamtini ixtisas fnlrinin mzmunu il baldr. Baqa szl, deyils ixtisas fnlrin tdrisi proqramlar il trtib edilmlidir ki, onlar yalnz mvafiq ixtisas zr bilik vermkl mhdudlamasn, humanizm msllrin d xeyli yer verilsin. Bu iin vacibliyi onunla rtlnir ki, masir ali thsil sisteminin sas vzifsi z pe sahsi zr yksk ixtisasl kadr hazrlamaqla yana masir ruhlu, lknin daxilind beynlxalq miqyasda ba vern proseslri ayq gzl qiymtlndirmyi bacaran layiqli vtnda yetidirmkdir.

mumilikd gtrdkd hazrda dvltimizin ali thsil strategiyasnda aq cmiyytin qurulmas v bazar iqtisadiyyatnn tlblrin cavab vern yksk ixtisasl mtxssis kadrlar hazrlanmas mrkzi yer tutur. Son illrd bu xttin hyata keirilmsi sahsind ciddi irlilyilr ld cdilmidir. Sosioloji soru materiallarnn thlili sbut edir ki, tlblr szgedn istiqamtd qazanlm uurlar dyrinc qiymtlndirirlr. Bunu anketd qoyulmu “BDU-da thsilin indiki sviyysi sizi qane edirmi?” sualna verilmi cavablardan da grmk olar.

Ali mktbin tdris prosesind d mvafiq ifad olunan bu prosesi srtlndirmk n ixtisas fnlrin dair mhazir mhazirlrd v seminar mqllrind humanizm ideyalarnn tbliin diqqti artrmaq zruridir. Digr trfdn humanizm prinsiplri il bilavasit bal olan humanitar fnlrin tdrisinin keyfiyytini yksltmk vacibdir.

DBYYAT

“Azrbaycan mllimi” qzeti, 26 sentyabr 2008-ci il

Abbasova Q. Elmin v thsilin sosiologiyas. Bak 2006

Qeybullayev Q. Ali mktblr tlim v tdrisin keyfiyytin nzart sistemlrinin saslar. Bak 1999.

Xlilov S. ThsiI sistemi. Nzriyy v praktika. Bak 1999.

Cabbarov R. Thsil mssislrinin idar edilmsi. Bak 2001.

krov A.M. Qloballama; masir dvr v Azrbaycan. Qloballama v Azrbaycan. Bak 2002.

krov A.M. Flsf v qloballama. Bak 2002

UAQLARINMSSSLRYERLDRLMSNNSOSAL-QTSADVPSXOLOJSMRLLYMSLLR

Aysel Qasmova

Azrbaycan Universitetinin mllimi

Uaqlarla bal thlil prosesin insan-cmiyyt mnasibtlri sisteminin mxtlif aspektlrinin clb edilmsi mhm hmiyyt ksb edir. mumflsfi baxmdan insan biososial v psixoloji varlqdr. Bu anlayn btn trkib elementlri – bioloji, sosial v psixoloji aspektlri mvafiq mssislr clb olunan uaqlarla bal problemlrin hlli baxmndan hmiyytlidir.

Aradrmalar gstrir ki, uaqlarn snacaq tipli mssislr yerldirilmsi tkc sosial amillrlrtlnmir. Burada bioloji v psixoloji amillr d mhm rol oynayr. Ona gr d bu amillrin qarlqllaq v tsird nzrdn keirilmsi daha mqsdmvafiqdir. Msly bir qdr mumi yanasaq, dey bilrik ki, insann z (bu halda mssislr yerldiriln uaqlar), onun yaay yeri vtraf mhitl qarlql tsiri btv bir sistemdir. nki insana yaad yerin, geni mnada traf mhitin tsiri hm insann z imkanlarndan, hm d gerk mhitdki amillrdn asldr.

Qabriel Tard yazrd ki, «gr sosial varlq eyni zamanda hm d tbii, hissiyyatl v xarici tbitin tssratlarn, elc d knar cmiyytlrin tsiri n aq olan bir varlq olmasayd, onda dyimy qtiyyn qabiliyyti olmazd» (Q.Tard. Tqlidqanunlar. Bak: 2009, s.91).

Bioloji amil v ya qsurlar adtn akar hiss olunduundan, onlarla bal msllr nisbtn asan drk edilir. Psixoloji faktorlarn akarlanmas is myyn diaqnostik testldirmlrdn sonra mmkndr. Demli, psixoloji resurslar da thlil etmk ox vacibdir. Bunlar 4 sas qrupa blmk olar: 1.qavrama, hrktlr; 2.hisslr, tlbatlar, mnasibtlr; 3.qli qabiliyytlr; 4. znqiymtlndirm.

traf mhitl qarlqllaq v tsir prosesind ail mhitinin znmxsus yeri vardr. Evd uaq z bacarqlarn inkiaf etdirmli, z hiss v tlbatlarn drk etmli, onlarn idar etmyi bacarmal, qli qabiliyytlrini artqmal, z imkanlarna istinadn baxlarn v dyrlrini formaladrmaldr. Uaq hminin zn qulluq etmyi v salamlnn qaysna qalmayrnmlidir. Evd digr ailzvlri il birg yaamas, onlardan yrnmyalmas, emosional yaantlarla nsiyytdn istifad, elc d ev ilrind itirak etmk v myyn taprqlar yerin yetirmk saysind uaq hyat n vacib olan bacarqlarld edir.

Uaqlar byklrl mqayisdtraf mhitl qarlqllaqd xeli frqli olurlar. Kiik uan psixi v fiziki inkiaf onu evdhat edn yalarla, yaxud raitl «tmasda» keir. Bel sosial laq uaq n ox vacibdir. Uaqlq v yeniyetmlik illrind bu «tmas»dan mhrum olan insanlar ox zaman emosional chtdn yetkin olmurlar.

qli inkiafdan geri qalma tfkkrn daha bsit struktura malik olmas v xarakter etibaril daha konkret olmas demkdir. Qapal mssisraitind sosial v fiziki mhitl qarlqllaq prosesindqli geriliy sbb olacaq tsirlr bir sra mhm amillrlrtlnir: uan fiziki v psixi imkanlar; uaq qapal mssisy yerldirilndk onun ailsindki vziyyti (sosial v fiziki resurslar); qapal mssisy yerldirm proseduru (ayrlq); mssisnin sosial v fiziki standartlar; trafdak insanlarn (siyastilr, inzibatlar, ekspertlr, ictimaiyytin mxtlif nmayndlri v s.) mlumatll v mnasibti.

trafdaklarn laqeydliyi d hrkt sahsini xarakteriz edn rtlrdndir. Bu halda aparc amil mssisnin myynldirdiyi v qanunvericiliy zidd olmayan standartlardr. Hissiyyatn daha adekvat stimulladrlmas v seim imkanlarnn olmas ciddi inkiaf geriliyi olan insanlara hrkt etmk baxmndan daha sakit olmaq imkan yaradr v onlar zlrin daha az xtr yetirirlr. Bu zaman sensomotor treninq v dnlm faliyytlrhrktin inkiafna msbt tsir gstrir. Gstriln amillrin emosiyalara, tlbatlara v mnasibtr tsiri d diqqtdn yaynmamaldr.

Qapal mssislrd yaayan v intellektual pozuntular olan uaqlar aild yaayan hmyad uaqlarla mqayisd az glrlr. ri mssislrin sakinlri n sevincin (gln), yaxud kdrin (alaman) aq kild bruz verilmsi ox tipik hal deyildir. Mlumdur ki, bu insanlarn mssislr dmzdn nc d emosional pozuntular olur. Bu mssislr ddkdn sonra onlarn durumu frustratik hddatr (emosional hisslrin snmsi, arlarn hiss edilmmsi v s.). ox ciddi inkiaf geriliklri olan uaqlar n mvafiq situasiya daha grgin olur, nki onlar tamamilarsiz vziyyt ddklrindn, demk olar ki, mdafisiz olurlar.

Ayrln emosiyalara tsiri xsusil gcl olur. Bir v ya bir ne byk adamla etibarl eosional laqlr quran uaq ayrln hdsindn nec glmyi illr rzind mnimsmyalr.

Ua mssisy yerldirrkn onun reaksiyas mrhldn ibart olur: vvllr etiraz, hiddt, gz yalar, sonra onunla gr glmi valideynlrin panik sarlma, bir qdr sonra is etinaszlq, laqeydlik v bunun nticsi olaraq he ksdn frqlnmyn yadlam, zglmi valideynlr.

Qapal mssis sakinlrinin emosional durumuna neqativ tsir gstrn bir hal da gzlnilmz hadislrin ba vermsidir. Ayr-ayr heyt zvlrinin mxtlif qayda v tlblri olur, gndlik hyatda myyn dyiikliklr ba verir, dostlar tez-tez dyiir, mssis sakinlri baqa yer grlr v s.

Qapal mssisy yerldirm mxtlif tlbatlara da neqativ tsir gstrir. Mvafiq hadisy reaksiya olaraq hmin uaqlarda ya itahn pozulmas, ya da, ksin acgzlk yarana bilr. Ayrln nticsi olaraq uaqlar ya yuxusuz qala bilr, ya da zizlrinin xifftini krk halsz olub davaml yata bilrlr.

Bir tdqiqatda intellektual pozuntular olan iki qrup uan mqayissi aparlmdr: Daun sindromu olan 65 uaqdan 40- qapal mssisy yerldirilir, qalan 25-i is evd yaamaqda davam edir. Qapal mssisy krlm btn uaqlarn tualet srbst getmk, ondan istifad etmk, yemk yemk bacarqlar nzrarpacaq drcd pislmidir. Daha geni v rahat hyat mkanna malik ikinci qrup uaqlarn isbtvlkdz tbii ehtiyaclarna nzart ed bilmlri mahid edilmidir.

trafdakraitin dyidirilmsi ilk nvbd onu gstrir ki, htta ciddi inkiaf geriliklri olan insanlar bel, lazmi rait yaradld tqdird tlimlndiril bilr, funksional bacarqlarn el sviyysinata bilrlr ki, elementar sosial adaptasiyan mmkn etsin.

Mnasibtlr mslsi daha mrkkbdir. Czi inkiaf geriliyi olan insanlar arasnda yaayraitin dair beynlxalq tkilatlar trfindn aparlan bir tdqiqat maraq douran aspektlri zxarmdr. Mvafiq msly mnasibt bildirmli olanlarn 71%-i qeyd etmidir ki, otaq qaplarnn balanmasndan narazdrlar, 31%-i is bildirmidir ki, heyt arasnda qapn dydkdn sonra otaa daxil olmaq vrdii yoxdur. Sbut olunmudur ki, qapal mssislr yerldirilmi intellektual geriliyi olan uaqlar byklrl daha az laqd olurlar. Onlarn n lvi arzusu aillrin qovumaqdr vox tsf ki, ksr hallarda bu, el arzu olaraq da qalr. Bellikl, emosional pozuntular daha ox hmin insanlara gstriln qaydan asldr, yni onlarn yaadqlar mhit sas kimi x edir.

Qapal mssislrd yaay mhiti intellektin – qli qabiliyytlr v biliklrin inkiafna da myyn sviyyd neqativ tsir gstrir. Bel mssislrd yaay mhiti kiik uaqlara daha pis tsir edir. qli qabiliyytlr, o cmldn nitq-dil imkanlar stimulladrc mhitdn – byklrin hatsindn, dostlarn mvcudluundan v s. ox asldr. Aa sviyyli znqiymtlndirm intellektual pozuntular olan insanlarn bir oxuna xasdr. Mhz bu sbbdndir ki, onlar danmaa daha pis v knlsz meylli olurlar.

znqavrama insann znn zn anlay tsvvrdr. Onunla sx bal olan znqiymtlndirm insann z haqqnda kompleks obrazdr. Bu obraz situasiyadan asl oluraq dyi bilr. Lakin trafdaklarn belinsanlar haqqndak bilgilri v onlara mnasibtlri hmin insanlarn inkiafna ciddi tsir gstrir. Adi halda n hmiyytli insanlar valideynlrdir, sonra dostlar v qohumlardr. Qapal mssislrd yaayan insanlarn timsalnda bu funksiyanzrlrin gtrnlr ii heytin zvlridir.

z uaqlarn qapal mssisy yerldirmi validenlr psixoloji chtdn ar hyati situasiyada olurlar. Onlar bu faktz hyatlarnn bir hisssi kimi qbul etmyalmal, uzun mddt tlb edck adaptasiya prosesi keirmlidirlr. Bununla yana, qeyri-institutlama v qapal mssislrin durumunun yaxladrlmas yollar da axtarlmaldr (qohumlarla laqlrin gclndirilmsi; ii heyti tlimlndirilmsi; uaqlara emosional dstk verilmsi; iilrin daha ox kmki heyt v mslhtilr qismindx etmsi; himaydarlq qaysnn artrlmas; sosial kmyin gstrilmsin msul olan mssislrin iinin yenidn qurulmas v s.). Xsusi qayya ehtiyac olanlara n smrli yollar axtarmaqla kmk gstrilmlidir. Bu, nec deyrlr, hqiqtdir, hm d «mumi qanundur». Dahi mtfkkir Aristotel qeyd edirdi ki, «hqiqt vmumi qanun bdi mvcuddur v he vaxt dyimir, ona gr ki, hm hqiqt, hm dmum qanun tbitl uyundur, yazl qanunlar is tez-tez dyiir» (Aristotel. Ritorika. Bak: 2008, s.63-64).

Bhran vziyytlrind aillr yardm gstrmk, uaqlar aillr vermk v s. kimi xidmtlr n qsamddtli maliyy vsaiti tlb olunur. Hr zaman snacaq sasl uaq mssislrinin myyn formalarna ehtiyac olsa da, onlar ox az sayda uaq n zruri ola bilr. Aradrmalara sasn bel qnat glmk olar ki, uaqlar v aillr n mxtlif xidmtlr gstrn oxsayl inteqrasiya olunmu sosial xidmtlr mssis qay sistemin nisbtn daha srflidir. «Uan inkiaf uaqlqda yetkinlmy uyun olaraq fizioloji, psixoloji v sosial davranda mntzm surtd bavern dyiikliklrdir» (Boloy tolkovy soioloqieskiy slovar. Tom 1. M.: 2001, s.175). Ona gr d BMT-nin Uaq Hquqlar konvensiyasnda tsbit edildiyi kimi, uan xsiyyt kimi tam v ahngdar inkiafn onun ail, mhbbt, anlama v qay mhitind bymsi ox vacibdir.

Aradrmalar gstrir ki, respublikamzda xsusi himayy ehtiyac olan uaqlara mnasibtdsasl siyast ilnib hazrlanmdr. Bunu ondan grmk olar ki, internat mssislrind trbiy alan yetim v valideyn himaysindn mhrum olan uaqlarn say xeyli azalmdr: 2001-ci ild 2752 nfr - 2010-cu ild is 1637 nfr (Azrbaycann statistik gstricilri. Bak: 2010, s.226).

UAA VERLCK NAILIN SELMS V ONUN PSKOLOJK NKAFA TSR

Aye Baran Toprak

BDU-nun II kurs magistrant

Nallarn uaqlarn psixi inkiafnda ox hmiyytli v qiymtli rolu vardr. Nal danlan zaman mddtind bir trfdn deyn adam il uaq arasnda nsiyyt qurularkn digr trfdn d uan btn zehni faliyytlri hrkt ker. Oxuduu v ya dinldiyi nallardak xslr haqqnda xyallar quran uaq, hadislrin inkiafna gr yaxn v pisi, dorunu v yanl ayrd etmyi yrnr.

mumiyytl qz uaqlar qz, olan uaqlar olan xsiyytlri il eynildirrk glckdki xsiyytlrinin tmllrini atarlar. 4-5 yana glmi bir uaq nallarda sylnn bir ox hadisnin slind gerk olmadn bilir. Onsuz da bu mqsdl nallara balarkn deyiln v 'bir varm bir yoxmu "dey balayan ifadlrin mqsdi d uaqlara bu mesaj vermkdir. Bunu yannda nal danan adamn da uaa zaman-zaman fvqlad hadislrin yalnz nallarda olacan demlrind fayda vardr. slind uaqlarn nallardan almalar lazm olan ey onlarn xyal dnyasna xitab edrk, onlarn dnyasna girmkdir ki, bu kild daha ylncli v asan yrnrlr, gerkd nec biri olmalarna dair lazm olan ipuclarn vermkdir.

Nallar hr zaman yax olanlarn qalib gldiyi, sbirli olanlarn mtlq mqsdin atdqlar, ediln yaxlqlarn qarlqsz qalmayaca, zkann ox vaxt fiziki gcdn stn olduu, sevginin bir ox eydn daha qiymtli olduu, yoldaln ox hmiyytli olduu, l-l vermnin v birglik iind olmann hr zaman daha ox uurlar gtirdiyi, he bir zaman midsizliy kaplmamamz lazm olduu v limizdn glni etdiyimiz tqdird mvffqiyytin bizi onsuz da tapaca mesajlarn verirlr.

Msln; Klolan naln oxuyan v ya dinlyn bir uaq ox vaxt ox gcl olmamza ehtiyac olmad, gr aln istifad ets ox eyi bacara bilcyini dnr. V ya “gyk fatma”, “pambq ahzad v yeddi cclr”, “irkin rdk balas" kimi nallar insanlarn balancda tinliklr yaasalar da sonunda mtlq yaxlarn qalib glcyini sbr hmiyytini vurulayrlar. mumi olaraq nallarda btn cmiyytlri maraqlandran ortaq nsrlr olsa da mumiyytl nallar iindn xdqlar cmiyytin dyr, tutum v davranlarn ks etdirir. Bu sbbl uaqlarmzn vvlc z nallarmz oxumasn, digr mdniyytlr aid nallarn is yax bir aradrmadan sonra yaa uyun olaraq uaqlarmza tqdim edilmsi faydal olacaq.

ndiki vaxtda sx i tzyiqlri sbbi il ana-atalar uaqlarna nal oxumaq n vaxt tapa bilmmkdn narahatdrlar. Ayrca cizgi-filmlrinin v seriallarn hyatmza girmsi il birlikd uaq nal oxumaq yerin bu tip proqramlar seyr edir. stlik uaqlarn bzn zlrin xitab etmyn serial v proqramlar seyr v ya iddt ehtiva edn v doru mesajlar vermyn cizgi-filmlri izlmlri hl xsiyytlri yeni inkiaf etmkd olan bu uaqlarn shv fiqurlarla eynildirilmsi problemini cari vziyyt gtirmkddir.

Aillr, uan gndlik hyat iind vizual v yazl media il qar-qarya gldiyi ou-biznes mhurlar, mvffqiyytli i adamlar v siyastilr haqqnda da, msbt mesajlar ehtiva edn v uaa yaxn, dorunu, alqan olmann v tinliklr qarsnda sla qorxmadan limizdn glnin n yaxsnn edilmsi vacibliyini gstrn nmun hekaylr izah ed bilrlr. Bu kild uaq trafnda olub bitnlrdn n msbt kild drs alacaq, mnfi tsirlr minimuma enckdir.

Ntic olaraq uaa verilck naln urlu seilmsi, ola bilck qorxular aradan qaldracaq. O halda, hans yada hans nal kitabn semliyik?

Uanz 0-1 yanda is... Sad v uanzn dnyasnda olan obyektlrin, canl rngli killrin olduu kitablar se bilrsiniz. Krplr iri killi kitablar, krp killrini xolayrlar. Shiflrd hr hans bir yaz olmaq mcburiyytind deyil. Krpniz, eyni kitab dflrl oxuya bilrsiniz; o bundan zvq alacaq. Oxuyarkn ss tonunuzu dyidirib, znzd ifadlr yaratmaq, uanzn sizi zvql dinlmsini tmin edck. Ancaq iirdilmi ifadlrdn qann. killrin adn sylyrkn barmanzla o rsmi gstrin. Krplr bel yrnr. Bir az daha bydkdn sonra sad ifadlr, tkrarlanan szlr ya da qafiyli cmllrin yer ald kitablar oxuya bilrsiniz. Uaq mnasn tam qavramasa da cmllrin ahngini, tkrarlanan ritmini, rngli killri sevck. Bu cr kitablar, uanzn dilin ritmini yrnmsind kmki olacaq.

Uanz 1-3 yanda is... Byk, parlaq killri olan, bir-birindn frqli obyektlrin olduu (heyvanlar, nqliyyat vasitlri kimi), uanzn bildiyi eylri (msln yemk yemk kimi) edn uaq qhrmanlarn olduu, hr bir shifd bir ne sz yazlarn olduu hekay kitablarn se bilrsiniz. Bu yalardak uaqlar tkrarlar sevrlr. Eyni nal dflrl dinlmkdn hzz alrlar. Buna gr uanza eyni kitab tkrar-tkrar oxumaqdan kinmyin. Krplr mahid edrlr. gr uanza hr kitab oxumanzda, shiflri evirmk v yazlar soldan-saa doru izlmk kimi oxumaqla bal sas anlaylar izah v killr iar edib, adlarn sylyir v killr haqqnda dansanz, krpniz bydkc shiflri evirm v killri iarlm mvzusunda sizi tqlid edck. Bu yada uaqlar uzun hadislri tqib etm v davamllq bacarn hl inkiaf eltdirmdn qsa hekaylr seilmlidir.

Uanz 3-5 yanda is... Diqqt alnan bir mvzu ya da qhrman fiqurlar olan v tan vziyytlrin izah olunmas vacib olan mvzular ehtiva edn (msln parka gedn ail kimi) nal kitablarn se bilrsiniz. Naln mvzusu sad olmal v naldak killr hvalatn izahn dstklmlidir. Uan xyal gcn hrkt keirn nallarn olduu kitablar, bu ya qrupundak uaq n faydal olacaq.

Uanza killr baxaraq hekay danma imkan tqdim edin. Bu dvrd uaqlar hekayt etmkdn ox xolanrlar.

Uanz 5-8 yanda is... Qavray v dil chtdn inkiaf etmi, yalnz yax v dorunu deyil, pis v shv xarakterlri d ehtiva edn, uan bildiyi szlrdn ibart olan, oxuma yeni yrnnlr n qsa v byk yazlarla yazlm kitablar se bilrsiniz. Bu yalarda uaq, gerk v gerk olmayan xarici hadislri bir arada yaayr. Mvzular heyvanlar, divlr v tbit olan nallar, dastan v fsanlri dinlmy ox hvsli olurlar. Uyun uzunluqdak bir kitab sonuna qdr dinlr v dinldiklrini ox yax anlarlar. Oxuma yeni yrnn uaq n kitabn shif say 20-y kemmli v kitab iri punklu hrflrl yazlm olmaldr. 8 yalarndak uaqlara is; 30 shifli v orta irili hrflrl yazlm kitablar seil bilr. Sonrak yalar n kitablarn shif say gedrk artrlmaldr. Stir silsillri, uan tqibini asanladracaq genilikd olmaldr. Ayrca sediyiniz kitablarn uanzn maraq sahsin girn, onu sxmayacaq, bir df d oxuya bilcklri kitablar olmasna diqqt edin.

Uanz 8-12 yanda is... Bu ya qrupundak qz v olan uaqlarnn maraqlar frqlilir. Olanlar daha ox qhrmanlq, kf v macral hadislrin yer ald hycanl kitablar seim edrlr; qzlar is daha ox gndlik hyat il laqdar ya da duyularn tapa bilcklri kitablar sevrlr. Bu sbbl uanzn xarakter v zvqn uyun, yaradcln hrkt keirn, yalnz mesaj qays damayan, beyin frtnas ed bilcyi, yaxnn yannda sui d yer vern frqli mdniyytlrin tandld, tlimi ya da mesaj verici xsusiyyti iirdilmmi kitablar seim ed bilrsiniz. Maraq sahsin istiqamtli hr yeni mlumat v qhrman onu hycanlandracaq, oxuma istyini artrmaa balayacaq. 

Uanz 12 - dn yuxar is... Uaq kitablar; nal, hekay, ltif, eir, tapmaca, roman, fsan v ltiflrdn ibartdir. Yetkinlik dvr v sonrasnda is; maraq sevgi mzmunlu hekaylr, romanlara, tarixi mvzulara v eirlr srr.

dbiyyat

ocuk Eitiminde Masallarn Rol -Aliye Ylmaz

Masallarn ocuk Geliiminde Etkisi-Yardmc Do.Dr.Mustafa ahin

MNDRCAT

FLSF BLMS

Ч.Ф.Дашдамирова.Методологический поворот в осмыслении элементарных биологических структур

R.R.Mahmudova. “Csur vq” haqqnda srind brunonun etik grlri

Ф.М. Эфендиев, И.А. Исламов. Виртуальная реальность и сфера экономики

.T.Slimova. xsiyytin sosiallamas prosesin tsir edn amillr

Chanbx Kiyani. ttarin Niapuri dvrnn sosial-mdni mhiti

lirza Maliki.randa Elat tayfalari il bal hyata keiriln sosial siyasi tdbirlr Bxtiyari v Qaqay tayfalarinin timsalnda................24

K.H.Pnahova. slam mistisizminin grkmli nmayndsi Clalddin Ruminin tsvvf flsfsind eq

E.V.Xasiyev. Elmin inkiaf mrhllri

K.E.Sadxova. Noosfer mxtlif aspektdn yanamalar

L.N.liskrli. Masir dvrd nzriyy probleminin qoyuluu.........43

Nbar Msimova. F.deSssrin sistemind nitq faliyyti v nitq.....46

E.V.fndiyev. Etika v ondan knarda ba vern davranilar...........50

S.H. Sfrova. Kainatn masir kosmoloji konsepsiyalar v inkiaf istiqamtlri

M..Mmmdova. deal obyekt anlay

Hmeyr Mustafayeva. Qloballamann milli dvltlr tsir imkanlar haqqnda bir ne sz

K.R.Xlfova. Insan resurslarinin idar edilmsin flsfi bax.........65

D.C.Vliyev. Azrbaycanda multikulturalizm dnyaya nnun kimi

PSXOLOGYA, PEDAQOGKA

M.V.Vliyev. Pedaqoji ustaln formalamas xsusiyytlri..............73

N..Salmanova. Masir cmiyytd ail institutu

.M.Abdullayeva. Gnclik dvrnd hyat yolu variantnn seimi…..82

R.Q.Cbraylova. cnbi tlblrin tlim motivasiyasi, adaptasiyasi v azrbaycan dilini mnimsmsi metodlarinin tsviri v eksperimental-psixoloji thlili

S..sazad. Srvt dyrlrinin psixoloji mahiyyti

Y.X.Mmmdova. Mllrd nitq inkiafi zr iin tkili..............92

Z.Ramilov. Mhkumlarn czakm mssissin psixoloji adaptasiyasnn sas aspektlri v adaptasiyan tinldirn amillr haqqnda

A.F.Smndrova. xsiyytin hquqi identikliyinin psixoloji sciyysi………………

V.V.Сfrova. Hzm sistemind balayb beyind bitn xstlik: autizm

Kaddafi Toprak. Kiilrd orqazm pozuntular

T..Abdullayeva. Deviant davran v onun yaranma sbblri…....105

Nedret Beytekin. Xarici tlblrd depressiya v adaptasiya problemi

A.Abdullayeva. Qadnlarn sosial-psixoloji baxmdan yaranan cinsi problemlri

M.V.Vliyev. Azrbaycan mtfkkirlrinin srlrind gender problemi

G.R.brahimova. Thsil sistemind monitorinq v onun nvlri......119

M..Nzirova. Masir drs qoyulan tlblr

T.R.Mmmmdova.xsiyytin trbiysind quran xlaq..............127

..Mmmmdova. Boanma v boanmann yaratd fsadlar...130

G.M.SlimliMllimin pedaqoji keyfiyytlrinin pe faliyytin tsirinin psixoloji msllri

G.V.Zeynall. Tfkkr psixi proses kimi………

SOSOLOGYA V SOSAL

A.Barl.Azrbaycanda sosial mdafi sistemi

E.M.lizadAq hkumt konsepsiyasnn Azrbaycanda ttbiqi xsusiyytlri

Ч.Ф.Бейбутова.Бренд как составляющая маркетинга...............150

N.R.Hacyeva. Uaq v yeniyetmlr qar mit zorakl sosial problem kimi

A..sgndrova. Sosial i sferasnda sosial daltin yeri v rolu.......157

R.M.fibyli. Azrbaycanda gnclr siyastinin tkili

C.Y.Aalarov. Xronik alkoqolizm v onun malicsi

A.N.BalayevaAzrbaycanda yal insanlarn sosial-iqtisadi vziyytinin yaxladrlmas istiqamtind dvlt siyasti..............167

R.Y.Mmmdzad. Ali thsil sistemind faliyytin qiymtlndirilmsi metodlar

A..Mmmdli. Dini tolerantlq Azrbaycanda hyat trzinin sciyyvi xsusiyyti kimi

V..Hacyev. daretmd strategiyalar v onlarn tyinat..............179

Н.A.Новрузов. K понятию социальной напряженности................181

A.N.liyeva. mk intizamnn sosial nzart vasitsil mhkmlndirilmsi

F.Q.Vahidov. Asud vaxtn sosiologiyasi: bzi qeydlr

G.S.Qasmova. Idaretm sistemind siyasi liderlik amili……….....193

S.S.Quliyev. Idaretm anlay, idaretm elmi mahiyyti v predmeti

Р.А.Бугадинова. Проблемы добрачного поведения молодежи: представления об идеальном партнере

R.H.liyev. Thsil islahatlar, thsilin gediind problemlrin aradan qaldrlmas

A.Qasmova.Uaqlarn mssislr yerldirilmsinin sosial-iqtisadi v psixoloji smrliliyimsllri

A.B.Toprak. Uaa verilck naln seilmsi v onun psikolojik inkiafa tsiri



Pages:     | 1 | 2 ||
Похожие работы:

«Доклад директора МУ "Автоматизированная система управления дорожным движением" Калимуллина Р.Р. на аппаратном совещании 6 июня 2011 г. "О внедрении адаптивной системы управления дорожным движением в г.Казани"...»

«Открытый урок по биологии 6 класс Тема Царство Грибы. Общая характеристика Учитель биологии Грядунова Елена Ивановна Урок № 57 Тема Царство Грибы. Общая характеристика.Цели урока:Образовательные: познакомить учащихся с характерными признаками грибов, с их отличительными особенност...»

«1866900457200-561975457200 Информационный листок №1: Водно-болотные системы очистки воды(Искусственные водно-болотные угодья) В девяти визит-центрах, принадлежащих Британскому тресту по водоплавающим птицам и водно-болотным угодьям (WWT), мы используем водно-болотные угодья для естественной очистки сточных вод. Эти искусственные...»

«Республикалы сырттай оу мектебіні биология пнінен 2015-2016 оу жылына арналан абылдау тапсырмалары. 8 сынып1. Ылалды тропикалы ормандаы ааштарды бтатарында тіршілік ететін орхидеяны ауа тамырлары андай тамырдан тзілген?2. Кдімгі трутовик гименофорыны рылымы андай?3.Топыра бетінде ніп келе жатан...»

«Проект Приложение Утвержден постановлением Правительства Кыргызской Республики от "_"_ 2015 года №_ Концепция развития халал-индустрии в Кыргызской Республике ВведениеВ современном мире одной из самых перспективных и быстроразвивающихся отраслей пищевой индустрии является производство халал-продукции. Данный фактор связан возникновением и повышени...»

«УТВЕРЖДЕНО Приказ Министра образования Республики Беларусь от 28.10.2016 № 847 Программа вступительных испытаний по учебному предмету "Биология" для лиц, имеющих общее среднее образование, для получения высшего образования І ступени или среднего специального образования, 2017 годТРЕБОВАНИЯ К ПОДГОТОВКЕ АБИТУ...»

«Программа для государственного экзамена по направлению "Экология и природопользование" Предмет, задачи и методы экологии Определение предмета экология. Экология как одна из фундаментальных биологических дисциплин и как часть современного мировоззрения. Уровни организации живой материи и структура экологии. Аутэкологи...»

«32.Проект "Школьный сад" Цель проекта: привлечение учащихся к проблеме по улучшению экологического состояния школьного двора и пришкольной территории, что приведет к развитию бережного отношения к природе, эстетическому восприяти...»

«Экология 11 класс Тема: "Биогеоценозы" Вариант 1 В любом БГЦ можно обнаружить разнообразных насекомых. В состав какого звена входят насекомые? Ответ поясните. Составьте цепь питания с включением насекомых. Чем можно объяснить, что деревья, растущие вблизи уличных фонарей, сбрасывают листья обычно позже, чем дерев...»

«Тезисы докладаНАЗВАНИЕ ДОКЛАДА: Применение нейронных сетей для автоматизации определения численности лосей на основе аэрофотосъемки Application of neural networks for automatic animals counting on aerial imagesАВТОРЫ: Рогов А. А., Талбонен А. Н., Тимонин А. О., Калинин А. В. Rogov A.A. Tal...»

«Рассмотрено на заседании МО учителей естественнонаучных дисциплин МАОУ "Гимназии "Эврика" "_" _ 20_ г. "Утверждаю" Директор МАОУ "Гимназии "Эврика"_ Голубев В.В. " " _ 20_ г.РАБОЧАЯ ПРОГРАММА по би...»

«МОСКОВСКИЙ ИНСТИТУТ ЭЛЕКТРОНИКИ И МАТЕМАТИКИ НИУ ВШЭ Кафедра информационных технологий и автоматизированных системПОЯСНИТЕЛЬНАЯ ЗАПИСКА к дипломному проекту На тему: Оценка эффективности выделенных полос наземного городского пассажирского транспорта Студент  Семаго...»

«Секция естественные науки (направление "Юниор") Зимовка кряквы обыкновенной (Anas platyrhynchos) в условиях города Петрозаводска Игнатенко Виталия Артуровна ГБОУ РК "Специализированная школа искусств", 8"а" класс, г....»

«Занятие 8 Технология заготовки силоса Цель занятия: освоить технологию заготовки силоса и научиться определять его качество органолептическим методом. http://fermer02.ru/uploads/posts/2009-11/1259215426_2-1.gifВ молочном скотоводстве значительный удельный вес в структуре рационов занимают сочные, грубые, концентрированные зеленые корма. Из сочных кормов, заготавливаемых на стойловый период, ведущее место занимает силос. Силосо...»

«КГБОУ СПО КОМСОМОЛЬСКИЙ-НА-АМУРЕ АВИАЦИОННО-ТЕХНИЧЕСКИЙ ТЕХНИКУМУЧЕБНО-МЕТОДИЧЕСКОЕ ПОСОБИЕДЛЯ САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ РАБОТЫ НА ЗАНЯТИЯХПО ДИСЦИПЛИНЕ "БИОЛОГИЯ" для студентов дневного отделения техничес...»









 
2018 www.el.z-pdf.ru - «Библиотека бесплатных материалов - онлайн документы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 2-3 рабочих дней удалим его.