WWW.EL.Z-PDF.RU
БИБЛИОТЕКА  БЕСПЛАТНЫХ  МАТЕРИАЛОВ - Онлайн документы
 

Pages:     | 1 || 3 |

«SOSAL ELMLR V PSXOLOGYA FAKLTS mummilli lider Heydr liyevin anadan olmasnn 92-ci ildnmn hsr edilmidir SOSAL PROSESLRN THLLND NFORMASYA-KOMMUNKASYA ...»

-- [ Страница 2 ] --

nc, uaq nitqinin qrammatik chtdn tkmillmsi, danq hissinin inkiaf etmsidir. Bu prosesin dzgn qurulmas, uaqlarn yana v anlaq sviyysin uyun tkili, mktbqdr ya dvrnn sonunda onlarn aadak nitq bacarqlarna yiylnmsin imkan verir.

Bellikl, mktbqdr yal uaqlarn nitqinin inkiaf etdirilmsi zr btn ilr onlarn hrtrfli inkiafna, mktbd mvffqiyytl oxumalarn tmin etmk imkan verir. Uaq baalarnda nitq inkiaf zr i apararkn diqqt hr eydn vvl, uan lt ehtiyatnn znginlmsin, nitqin ss mdniyytinin trbiy edilmsin, nitqin qrammatik quruluunun formaladrlmasna ynldilmlidir.

Nhayt, qeyd edilmlidir ki, uaq baalarnda Azrbaycan dili mllrin, o cmldn uaqlarn nitqinin inkiaf zr ilr veriln tlblrl I sinifd Azrbaycan dili tdrisinin, uaqlarn nitqinin inkiaf arasnda myyn varislik, uyunluq tmin edilmlidir. Uaq baalarnn mktbhazrlq qruplarnda uaqlarn nitqi el inkiaf etmlidir ki,onlar I sinifd srbst, dzgn, srtl, ifadli, urlu oxumaa, qrammatik, leksik almalar yerin yetirmy, grdklri, eitdiklri, yerin yetirdiklri haqqnda mstqil danmaa hazr olsunlar.

MHKUMLARIN CZAKM MSSSSN

PSXOLOJ ADAPTASYASININ SAS ASPEKTLR V ADAPTASYANI TNLDRN AMLLR HAQQINDA

Zamin Ramilov

BDU-nun I kurs magistrant

Mlum olduu kimi, mhkumlarn czakm mssissin psixoloji adaptasiyas zn idraki, emosional, iradi, motivasyon v praktik aspektlri daxil edir:

1. radi aspekt-mhkum myyn sosial mhitlr qarlql tsird olarkn tdricn bu mhir haqda, buradak hat, hyat riti v falyyt haqda mxtlif informasiya ld edir (nsiyytd olduu insanlarn mnvi dyrlrin, ynmlri, ona bu v ya digr qrup zv kimi veriln tlblr haqda, trafdaklarn ona mnasibti v s. haqda).

Mhkum traf mhit haqda sosial-psixoloji mlumat z tcrbsin, srvt dyrlrin, ynmn mvafiq mnimsyir. gr bu informasiya onun tcrbsin mvafiq glirs, o, bu informasiyan mnimsyir. Bu yolla tdricn mhkumun mhitl identifikasiyas prosesi ba verir.

2. Emosional aspekt. Mhkumun mhit, insanlar v sosial hyatda znn real itirak haqda ld etdiyi mxtlif sosial-psixoloji informasiya sasnda psixoloji adaptasiyann emosional aspekti tzahr edir. Bu aspekt trafndak insanlarla mnasibtlrin asanl, yaxud bu mnasibtlrin tinlmsil, hmin mnasibtlr sistemind mhbusun z mvqeyindn v qarlql mnasibtlrindn mmnunluu il baldr.

3. radi aspekt.Yeni rait daxil olma mhkumlardan bu raitdki tinlik v manelri aradan qaldrmaq n iradi sy tlb edir. Bu da adaptasiyann iradi aspektini tkil edir.

4. Motivasiya aspekti.Bu aspekt mhkumun adaptasiyas zaman sasland motivlrd tzahr edir.

5. Praktik aspekt.Mhkum yeni rait ddy ilk vaxtdan trafdak insanlarla obyektiv mnasibtlr sistemin daxil olur. Mhkumun mhitl identifikasiyas onun sosial mhit daxil olma fallndan asldr [2, s. 452].

Lakin bir ox mhkumlar adaptasiya prosesind myyn tinliklrlr qarlar. mhkumlarn czakm mssissin adaptasiya prosesini tinldirn 2 qrup amillri frqlndirirlr: subyektiv v obyektiv [1, s.48].

Adaptasiyan tinldirn subyektiv amillr mhkumun temperament tipi, aa kommunikativlik sviyysi, qapall, asanlqla tsir altna dmsi, yksk konformluq drcsi aid edilir.

Mssisy adaptasiyann ilkin mrhllrind mhkumlarn temperament xsusiyytlrinin nzr alnmas olduqca hmiyytlidir. Mahidlr gstrir ki, mhkumlarda temperamentin mhz neqativ keyfiyytlri aksentuasiya olunur. Bel ki, sanqviniklrd yngl fikirlilik, laqeydlik, fleqmatiklrd emosional ktlk, etinaszlq, bhlnm, melanxoliklrd bdbinlik, qapallq, hycanllq, xoleriklrd is affektiv, aqressiv xsusiyytlr tzahr edir.

Adtn ekstravert tipli mhkumlarda adaptasiya asan, intravert tiplrd is bir qdr tin gedir. Melanxolik v fleqmatik tipli mhkumlarda mssisy gldiklri ilk vaxtlar ox gcl hycan, gdbinlik, qapallq mahid olunur ki, bu da ox vaxt autoaqressiyaya v suisidal chdlr gtirir. Azadlqdan mrlk v uzun mddt mhkum edilmi mhkumlarda psixi v fiziki qsurlar olan, yoluxucu xstliklri olan mhkumlarda adaptaisya daha tin gedir. Onlar ksr hallarda bu mhitd autsayder olur.

Adaptasiyan tinldirn obyektiv amillrr is rejimin nv, mhkumlar kollektivi, bu rait dn qdr mhkumlarn olduu rait aid edilir.

Adtn, mumi rejim tez, ciddi v xsusi rejim is tin uyunlarlar. nki xsusi rejimli czakm mssissind hyat raiti azadlqdak hyat raitindn kskin frqlnir.

Hesab olunur ki, mhkum czakm mssissind n qdr ox vaxt keibs, azadlqdak hyata n qdr yadraybsa, oradak yeni arit bir o qdr tin uyunlar. B mssisd n qdr ox vaxt keiribs, yenidn azadlqdan mhrum edildikd adaptasiya mexanizmi daha tez i dr.

dbiyyat

1. Поздняков В.М. Пенитенциарная психология: история и современность. М.: 2000

2. Ушатиков А.И., Казак Б.Б. Пенитенциарная психология: учебник. -2-е изд., перераб. и доп. Рязань: Академия права и управления Минюста России, 2003.

XSYYTN HQUQ DENTKLYNN PSXOLOJ SCYYS

Dos. A.F.Smndrova

xsiyytin hquqi identikliyi sosial identikliyin trkib hisslrindn biridir. Hquqi identiklik hquqi sosiallamann mhm psixoloji mexanizmi olub, frdin qrupa daxil olarkn sosial-hquqi rollar qbul etmsind, qrupa mnsubluunun drkind, myyn hquqi norma v dyrlrin, hquqi davran nmunlrinin mnimsnilmsind tzahr edir. Bu insann zn artq brqrar olmu emosional laqlr v stnlklr sasnda myyn qrup insanlarla fikrn birldirmsi, hmin qrup zvlrinin sasland myyn hquqi davran nmunlrinin v sosial-hquqi tsvvrlrin mnimsnilmsi prosesidir.

xsiyytin hquqi identiklyi problemin hsr edilmi masir tdqiqatlarda demk olar ki, onun psixoloji strukturuna toxunulmur. Halbuki, insanlarn hquqi tsvvrlrinin xsusiyytlri btvlkd dvltin hquqi sisteminin yetkinliyinin v sabitliyinin, vtndalarn hquq mdniyytinin gstricisi kimi x edir. Bu da vtndalarn hquq v azadlqlarnn reallamasna tsir gstrir. Hquqi identiklik vtndan hquq normalarn, hquqi v hquqazidd davrann xsusiyytlrini bilmsini, elc d bu normalara gndlik davrannda riayt etmsini nzrd tutur [2, s. 52-56].

Hquqi identikliyin struktur komponentlrinin sasnda vtndaln v sosial mnsubiyytin komponentlrinin formalamas v inkiaf hyata keirilir.

Hquqi identikliyin strukturunda 3 sas komponenti frqlndirirlr:

1. Koqnitiv komponent- hquq v hquqi davran haqqnda tsvvrlr v biliklr (xsiyytin vtnda hquqlar, borcu, vzifsi haqqnda, dalt v daltsizlik haqqnda, xeyir, r, qanun, dyrlr v s. haqqnda tsvvrlri).

2. Emosional komponent- xsiyytin hquqi v ya hquqazidd davrana, hquq pozuntularna vs. pozitiv vya neqativ mnasibtini ifad edir.

3. Davran komponenti-xsiyytin hquqi yaxud hquqazidd kateqoriyaya amil edil bilck gndlik hyatdak davran.

xsiyytin hquqi identikliyinin bu stuktur komponentlri sasnda onun aadak 3 sas funksiyalarn frqlndirirlr:

1. draki funksiya – Hquqi identikliyin drketm funksiyas hququn v hquqi gerkliyin mxtlif formalarda mnimsnilmsindn ibartdir. Bu funksiya hququn subyektin z tlbatlarn akar etmk, z maraqlarn myynldirmk, baqasnn maraqlar vasitsil maraqlara z mnasibtini formaladrmaa kmk edir.

2. Qiymtlndirm funksiyas- bu funksiya xsiyytin hquqi tcrby v hquq normalarna qar mnasibtini ks etdirir. Qiymtldirm - qiymtlndirmni aparan subyektin mqsdlrindn, maraqlarndan, mvqeyindn, malik olduu hquqi biliklrin drinliyindn v dolunluundan asldr. Eyni zamanda, hquqi vya hquqazidd davran, hquqa mnasibt v onun qiymtlndirilmsi subyektin hquqi biliklrinin keyfiyytini v hcmini rtlndirir.

3. Hquqi identikliyin tnzimlyici funksiyas-bu funksiya zn hquq normalar haqqnda informasiyann yenidn ilnrk faliyyt proqramna rtrlmsini, bu biliklrin konkret mllrd tzahr etmsini daxil edir. Hquqi identiklik vasitsil yalnz insann davran deyil, hm d onun hquqi sahd mnasibtlri, tlbatlarn, mvqeyi d tnzimlnir. Tnzimlyici funksiya hquqi ynlilr sasnda hyata keir [1, s.14].

Hquqi urun nzrdn keirdiyimiz btn funksiyalar bir-biril laqlidir.

xsiyytin hquqi identikliyindn yalnz o halda danmaq olar ki, o, z hquq v azadlqlar haqqnda kifayt qdr biliklr malikdir, onlara myyn emosional mnasibt bildiri v fal olaraq bunlar z gndlik davrannda hyata keirir. nki yalnz bu halda o bir trfdn “zmnk” adlandra bilcyimiz, zmz aid etdiyimiz myyn oxar davrana, emosiya v biliklrr malik olan insanlar qrupunu, digr trfdn is frqli tsvvr v hisslr malik olan “yadlar” qrupunu myyn etmy imkan verir.

Grndy kimi, hquqi identikliyin yuxarda nzrdn keirdiyimiz hr 3 komponenti insann konkret qrupla identifikasiyas n vacibdir. Belki, hanssa komponentin st-st dmmsi halnda insan zn hmin qrupla identifikasiya etmir v zn daha ox uyun olan qrupu axtarmaa alr.

dbiyyat

1. Исаева Н.В. Правовая идентичность (теоретико-правовое исследование). Автореф. Дис.. докт. юрид. наук. М, 2014, с.14

2. Резников Е. В.Психолого-правовой анализ понятия "правоваяидентичность” //Вестник Пермского университета: Серия "Юридические науки". -2012. - № 2. - С. 52 - 56

HZM SSTEMND BALAYIB BEYND BTN XSTLK: AUTZM

Vsal Сfrova

BDU-nun II kurs magistrant

Autizmli uaqlar normal inkiafa malik uaqlardan grn etibaril he frqlnmslr d, psixi inkiaf baxmndan onlardan kskin surtd frqlnirlr. Tdqiqatlar nticsind myynldirilib ki, autizmli uaqlarn inkiafna tsir edn n balca sbblrdn birincisi onlarn qida rasionuna daxil olan qida maddlrinin dzgn seilmsi dayanr. Bir qism alimlr bu qnat glib ki, autizmli uaqlarn malicsind ilk nvbd kazeinsiz v qlutensiz bir phriz balamaq lazm glir.

Qluten un mmulatlarnn, kazein is sd v sd mmulatlarnn trkibind olan zlaldr. Bu phriz autizmli uaqlarn d ikisind ox effektli nticy malik olur. Autizmli uaqlarn qida rasionundan buda, yulaf, arpa v sd mhsullarn xarmaq lazmdr. Normal insanlarda trkibind qluten v kazein olan maddlr yax hzm olunduu halda, autistlrd bu maddlr bir baa endorfin halnda qana keir. Bu madd narkotik maddlrl oxarlq tkil edir. Ntic etibaril bu madd autizmli uaqlarda qrib davranlara v yaxn trafna qar aqressivliy sbb olur. Bundan lav qanda endorfinin olmas ar hissiyatn azaldr v nticd autizmli uaqlar mhkm yxldqlar halda alamr, sanki ar hissi duymurlar. Autizmli uaqlarn byk ksriyytind trkibind kazein v qluten olan qida maddlrin ballq olduu myynldirilib.

Autizmli uaqlarn valideynlri qida rasionundan sd mmulatlarnn xarlmas fikrininin dzgnlyn trdddl yanarlar. nki sd mmulatnn rasiondan xarlmasnn kalsium atmazlna sbb olacandan qorxurlar. Ancaq bu, he d doru deyil. inlilr v yaponlar sd v sd mmulatlarndan istifad etmirlr. Amma buna baxmayaraq, hmin lklr smkl bal olan xstliklrin n az tsadf edildiyi corafi razilrdndir. Bel ki, ink sdnd kalsium ox olsa da, fosfor da oxdur v bunun nticsi olaraq da orqanizm trfindn yax mnimsnilmir. Ancaq ana sdnd kalsiumun miqdar az olsa da, o, orqanizm trfindn mkmml mnimsnilir.

Mtxssislrin bir oxunun fikrinc, bzi qida maddlrinin qbulu autizm lamtlrinin kskinlmsin sbb olur. Bir ox valideynlrin mahidsin gr d, qida maddlri il autizm lamtlri arasnda mhkm bir asllq var.

n ox reaksiya verdirn 6 nv qida maddsi; buda, sd mhsullar, yumurta, fstq, badam, soya.

kinci qrup thlkli qidalar; okolad, mayal qidalar, pomidor, naringi, portaal v.s.

mumilkd he bir problem yaratmayan v qida dyri yksk olan maddlr dy, armud, qoyun ti, balq ti, kk v quru meyvlrdir.

Onu da qed etmk istrdim ki, son tdqiqatlar nticsind autizmin hzm sistemind balayb beyind bitn bir xstlik olduu myynldirilib. Bu sbbdn d autizmli uaqlarn qida rasionunun dzgn tkil olunmas ox vacib bir rtdir. Dzgn tkil olunmu qida rasionu v phrizl autizm lamtlrind ciddi kild azalmalar mahid etmk mmkndr.

dbiyyat

1.Pr. Dk.Ahmet Aydn, Pr. Dr. Cem Knac. Otizme zm var.

2.http://www.milliyet.com.tr/-yuzde-100-tedavi-olan-otizmli/metin-uyar/cumartesi/yazardetay/19.10.2013/1778691/default.htm3. http://www.otistikzeka.com/4. http://www.algiozelegitim.com.tr/carpici-otizm-tespiti/KLRD ORQAZM POZUNTULARI

Kaddafi Toprak BDU-nun II kurs magistrant

Orqazm, cinsi qcqlandrclarn beyin tsir etmsi il balayan v qcqlandrclarn tsiri il insanda hm fiziki, hm d ruhi rahatlama yaradan xo bir hisdir. Kiilrd boalma, orqazm termini il eyni mnada istifad olunur. Lakin, orqazm olmadan boalma olduu kimi, boalma olmadan da orqazm yaana bilr. Boalmada sperm ifraz il yaranan fiziki rahatlanmadrsa, orqazmda hm fiziki, hm d ruhi rahatlanmadan shbt gedir. Kiilrd orqazm mddti 5-15 saniy arasndadr.

ox kiinin cinsi hyatn thdid edn orqazm pozuntular depressiya, stress, cinsi tcavz kimi sbblrdn yarana bilr. kr, rk v oxar fiziki xstlikrl brabr vitamin v mineral atmazl da bu problemi hrkt keir bilr. Kiilrd orqazm pozuntular cinsi qcqlanmadan sonra orqazmn ox gec olmas, yaxud ola bilmmsi vziyytidir.

Bu vziyyt zehni sbblrdn yaranmaqla brabr depressiya, qay, stress, cinsi xsiyyt orientasiyalar, yeniyetmlik dvr problemlri, cinsi istismar kimi psixoloji sbblrdn d yarana bilr. Bununla brabr orqazm pozuntularna kr xstliyi, rk-damar xstliklri, hipertiroid, vitamin v mineral azl, ALS, Addisson xstliyi, alkoqol qbulu sbb ola bilr.

n ox grlnlr

Anorqazm: Orqazm ola bilmmk vziyyti. Cinsi zninamszla sbb olur.

Koital Anorqazm: Cinsi brabrlik il orqazm ola bilmmk.

Tsadfi Anorqazm: Malic il aradan gtrl biln, vaxt-vaxt orqazm ola bilmmk haldr.

Erkn orqazm: Erkn boalma il eyni vaxtda grlr. Orqazm problemlrinin xstlik kimi qbul edilrk hkim mracit olunmas problemin hll olunmasnda vacib addmdr.

Qidalarla laqsi

Qidalanma formanz, vitamin v mineral ehtiyaclarnz dy bilmniz, yuxu rejiminiz, alkoqol, siqaret istifad etmniz fiziki salamlnz v dolay yolla cinsi salamlnza birbaa tsir edn hallardr.

Orta ya bhran cinsi hyatnz mhv etmsin

Hm kii, hm d qadnda ba vern orta ya problemlri cinsi zninamszln vacib sbblrindn biri olur. Klimaks dvr qadnlarda sancl formada zn gstrir. O, qocaldn, czbedici olmadn, qar cins trfindn bynilmdiyini dnn qadn cinsi hyatna son vermy ehtiyac duyar.

Kiilrd d orta yala dvrnd grnn hormonal dyiikliklr, intim atmazlqlar, “vvlki mn deyilm” hissi zyl brabr cinsi zninamszlq yaradr. Hr yan z gzlliyi olduununun frqin varmaq, htta bundan da ox hiss etmk lazmdr. Ctlklr arasndak davaml v salam cinsi hyatn mnasibtlrdn kediyini unutmamalyq.

Fiziki salamlnz qorumaa aln

Ctlklr arasnda yax cinsi hyat yaratman bir ox yolu vardr. Bunlardan biri bhsiz ki, fiziki salamlnzdr. Unutmamaq lazmdr ki, fiziki salaml qoruya bilmk, yni rk, damar, qan v hormon kimi bir ox sisteminizin ahngl ilmsini tmin etmk v bdnin ehtiyaclarn tam kild qarlamaq cinsi hyatnzda lav dyr yaradan nsrlrdir.

dbiyyat

Cinsel Atlas – Prof. Dr. Erwin J.Haeberle

Cinsel Terapi ilkeleri ve uygulamalar – Sandra R.Leiblum

Orgazm Mahrem Tarihi – Jonathan Margolis

DEVANT DAVRANI V ONUN YARANMA SBBLR

Abdullayeva Turac lkbr q.

BDU-nun doktorant

Deviant (knara xan) davran spesifik sosial hadisdir. Bel davran cmiyytd rsmn qrarlam v ya faktik surtd tkkl tapm normalara (standartlara) uyun glmyn insan faliyyti formalarnda ifad olunur. Deviant davran anlay “normadan yaynan anlay” kimi qbul edilir.

Deviant davran cmiyytd rsmi chtdn mvcud olan v formalaan normalara uyun olmayan insann davran formasdr. Cmiyytd deviant davrann yaranmasna bir sra amillr tsir gstrir. Msln, 1) Evd, mktbdn knarda, kd v s formalaan xoaglmz tsirlr sistemi, 2) Aild gnc nsl veriln trbiydki qsurlar, shvlr v.s.

Son illrd yeniyetmlrd davran pozuntular son drc aktual problem evrilmidir. Onlarn bzi patoloji hal alan formalar, bizim dvrd mahid olunan srtli fiziki inkiaf v cinsi yetkinlikl rtlnir. Masir sosial hyat yarm sr bundan qabaqkna nisbtn yeniyetmnin sinir sistemin baqa cr tsir gstrir.

nsanlarn urunda v davrannda deviasiya (knara xma) adtn tdricn yetiir. Ilk vaxtlar myyn knara xma hallarna trafdaklar layeqd yanarlar. Knara xma hallar qeyri-xlaqi hrktlr lap yaxn olsalar da, myyn zaman rzind nzr arpmaya bilrlr. Msln, tsadfi adamlarla spirtli ikilrin iilmsi - ictimai xlaqn pozulmasna gtirib xaran bu hadis myyn mddtd diqqtdn knarda qala bilr. Deviant davrann digr bir nv var ki, bu zaman traf sosial mhit axlaq v hquq normalarnn pozulmasna laqeyq qala bilmir. Hmin davrana myyn reaksiya zn gstrir.

Knara xan davran yrnrkn deviasiyann frdi v ya kollektiv formalarn frqlndirmk vacibdir. Frdi forma dedikd, xlaq v hquq tlblrinin ayrca xs trfindn pozulmas baa dlr. Kollektiv formada is knara xan davran myyn sosial qrupun (msln, cinaytkar dstnin) faliyyti nticsind ba verir.

Qeyd edk ki, hr cr knara xma haln deviant davran hesab etmk dzgn deyildir. Hrnd bzi tdqiqatlarda knara xan davran v deviant davran eynildirilir. Halbuki cmiyytd el bir adam v sosial qrup yoxdur ki, onlar hyatn btn hallarnda mtlq surtd norma v qaydalara mvafiq hrkt etmi olsunlar. Demli, knara xan davran anlay daha geni mzmuna malikdir.

Knara xmalarn rait v sbblrini aradrarkn bir mqama diqqt yetirmk lazmdr: bu, halinin mxtlif qrup v tbqlrinin mnafelrindki ziddiyytlrdir. Masir cmiyyt mxtlif mnafelrin kskinlmsindn, toqqumasndan azad deyildir. Mnafe toqqumalar ayr-ayr sosial tsisatlarn, sosial qruplarn, cmiyytin v dvltin qarlql faliyyti prosesind meydana gl bilr.

Meydana xan ziddiyytlrin vaxtnda hll olunmamas insanlarn urunda v davrannda myyn iz buraxr. Nticd halinin mxtlif qrup v tbqlri arasnda bir ox mnfi hallar mahid olunur. Tsrrfatszlq, maxinasiya tzahrlrini, rhbrliyin maddi srvtlr laqeydliyini v s. grn adamlar rsmi arlara passiv mnasibt bslyir, cmiyyt hesabna z myini ynglldirmk yollar, imkanlar axtarrlar.

daretm iind yol veriln nqsanlar, qsurlar da mnf hadislrin mnbyi ola bilr. Bunlar qanunsuzlua, demokratiya v dalt prinsiplrinin pozulmasna gtirib xarr.

Deviant davran izah edn bir sra nzriyylri qeyd etmk istrdim. Banisi Z. Freyd olan psixoanalizd davran pozuntularn sas mnbyi “O”– nun strukturunu tkil edn ursuz meyllrl “Mn” v“Fvql – Mn” – dn x edn mhdudiyytlr arasndak daimi konflikt hesab olunur. Neofreydistlr deviant davrann tbitini digr davran pozuntularyla (nevrozlar, psixasteniyalar, seksual pozuntular, sayqlama hallar, xsiyytin sosial dezadaptasiyasnn mxtlif formalaryla) laqlndirib nzrdn keirirlr. Biheviorizm v neobiheviorizmin nmayndlri B.Skinner, E. Torndayk, D. Uotson sbut edirlr ki, traf mhitinsann davrann tamamil tyin edir: yrnm vasitsil insan tcrb ld edir, davrann nticsi onun tkrarlanmaehtimaln myyn edir.

Nzr alaq ki, knara xan davrann bzi formalar (msln, narkomaniya, fahilik, korrupsiya) zrindn illr boyu aydn seiln rtk gtrld, onlarn tzahrlri, sbblri fal mzakir obyektin evrildi. Elmi v siyasi dairlrin diqqti iqtisadi cinaytkarla, kriminal davranla sciyylnn mxtlif gnclr birliklrin ynldi. Btn bunlar kemi SSR-nin dalmas, mstqil dvltlrin yaranmas, mxtlif sahlrd nnvi laqlrin qismn v ya tamamil qrlmas, knara xan davran tzahrlrin qar mbariznin xeyli ziflmsi fonunda ba verirdi.

XX srd aparlan sosioloji tdqiqatlar gstrirdi ki, knara xan davran qruplar irisind alkoqolizm, narkomaniya v cinaytkarlq xususi diqqt tlb edn problemlrdndir. Hqiqtn d srxoluq, alkoqolizm ciddi sosial bladr; o, ictimai hyata, nec deyrlr, sasl surtd nfuz ed bilmidir.

Pedaqoq v sosioloqlara gr deviant davranl v alkoqolizmdn ziyyt knlrin yenidn trbiy iin ilk nvbd aildn –yal nsldn balamaq lazmdr.

Deviant davrann digr qrupuna narkomaniyan aid etmk olar. Mtxssislrin fikrinc, XX srin 60-70-ci illrindki «znsakitldirm» mhiti cmiyytd narkomaniyann geni yaylmasna sbb olmudur.

Knara xan davrana cinaytkarln btn nvlrini aid etmk olar. Son dvrlrd halinin ayr-ayr kateqoriyalar trfindn trdilmi cinaytlrin thlili gstrir ki, trdilmi cinaytlr irisind yetkinlik yana atmayanlar trfndn v ya onlarn itirak il trdiln cinaytlr 2 dfdn ox artm, srxo vziyytd trdiln cinaytlr is txminn bir o qdr azalmdr.

Bir ox tdqiqatlar nticsind demk olar ki, mikromhit ninki yetiyetmlrin htta cmiyytin bir ox ya qrupundan olan insanlarn deviant davranna tsir gstrir. Bir sra hallarda mikromuhitd neqativ xarakterli tsvvrlr, vrdilr, nnlr meydana glir.

Bir ox adamlar sasn yeniyetmlr d z pekar hyatnda zoraklqla rastlaanda ziyyt kirlr, nki bu onlarn xsi hyatnn xoaglmz msllri il baldr. Zoraklqdan danmaq mnviyyatn, ideologiyann v davran mdniyytinin mrkkb mvzularna toxunmaq demkdir. Cmiyytd yaranm sas normalara qar gednlr deviant davran etmi hesab olunurlar. Btn sosial faliyytlr myyn qaydalarla idar olunur, lakin bu qaydalar vaxt kedikc dyiir. Sosioloqlar deviant davrandan misallar gtirmli olurlar. Sonra is rait dyidikd, deviant davrann istiqamti dyidirilir v ya mxtlif rhlr verilir. Digr problem ondan ibartdir ki, frdin ehtimal ediln deviant davran hmi zlynd olduu kimi myyn edilmir, bel ki, hrktlrin yaranmas raiti mahidini bu adamlarn davrann hrtrfli mhakim etmkdn mhrum ed bilr.

dbiyyat

F. Q. Vahidov, T. B. Aayev Sosiologiya. Bak:«Tknur» nriyyat, 2008, 334 s.

nqt.-2012.-25 dekabr.-S.-8

XII sr –mlahizlr v dnclr. Bak Dvlt Universitetinin 90 illiyin hsr olunan, gnc tdqiqatlarn elmi-praktik konfransnn materiallar. Bak 2009.

XARC TLBLRD DEPRESSYA V ADAPTASYA PROBLEM

Nedret Beytekin

BDU-nin II kurs magistrant

Depressiya hm psixoloji, hm sosial hm d klinik pozuntu olub xarici tlblr arasndada geni yaylmdr. Vatsk qeyd edirki, xarici tlblrin say gn-gndn artr. Bu tlblr oxuduqlar mddtd mxtlif problemlrl rastlarlar. Bura dil problemi, maddi problem, mdniyyt oku, adaptasiya problemi, iqlim problemi, tnhalq v akkomadasiya problemlri daxildir. Bu sbblr xarici tlblr arasnda depressiyaya sbb olur. Masir dvrd xarici tlblr arasnda depressiya yksk faizl qeyd olunur [1]. Azrbaycanda da xarici tlblrin say kifayt qdr oxdur. Bunu nzr alaraq biz bu sahd tdqiqat keirmyi qrara aldq. Bu tdqiqatn vacibliyi ondadr ki, biz xarici tlblrin daha yax adaptasiya imkanlarna malik olmasna v bu sbbl depressiya riskinin azalmasna nail olmalyq.

Yeni thsil v sosial mhitd tlblr adaptasiya zaman gcl stress hiss edirlr. Mdniyyt dyri xarici tlblrin eyni zamanda kariyerasnn inkiaf xttin d tsir edir. Mdniyyt insan n tin instrumentdir, nki xs hmin cmiyytd yaamaldr v bu cmiyyt frqli dild danr, frqli davran maneralarna sahibdir, traf mhiti frqli qavrayr. Frqli mdniyyt dn xs mdni ok keirir. Xaricd yaayan tlblr stress htta kompleks yaayrlar. Mdni ok tlblrd mvffqiyyt, rahatlq hissinin itirilmsin sbb ola bilr ki, bu da narahatla, yeni eylrin anlanlmasnda v digr msllrd tinliy sbb olur. Mhz bu da depressiyann inkiafna sbb olur. Aparlan tdqiqatlar gstrir ki, xaricd thsil hmiyytli drcd depressiyaya v tvi sbb olur. Depressiyann v tviin klinik gstricilri is onlarn orada qalma mddtindn, xsiyyt faktorundan, eyni zamanda demoqrafik gstricilrdn d (ya, cins) asldr [2].

Dil insanlarla yaxn mnasibt, nsiyyt qurmaq n vacib faktordur. Dil el bir faktordur ki, mhz bunun vasitsil insanlar zlrini ifad ed bilirlr. Mhz dil problemi insanda natamamlq hissi doura bilr. Dill bal tlblrin yaad stress v depressiya faktorlarna dil oku, mdni ok, hmin dild thsil vrdilrinin olmamas, hmin dil yiylnmkl bal olan tinliklr, mhazir dinlmkd, danqda, oxumada v anlamada olan tinliklr daxildir ki, bunlar xarici tlblrin elmi hyatnn aktual problemidir.

Bildiyimiz kimi ayr-ayr lklr frqli iqlim-kontinental mhit malikdir. Buna gr d baqa lkd thsil alan tlblr n eyni zamanda thsil alacaqlar lknin corafi mhitin d uyunlamaq ehtiyac yaranr.

Tnhalq hyatn myyn an hr ks trfindn yaanlr. Bu evindn uzaqda yaayan v yaxn mnasibtlrini itirn adamlarda daha tez-tez rast glinir. Yeni mhit uyunlama tlblrd adaptasiya problemin bu da tnhala sbb ola bilr. Psixoloqlar v sosioloqlar qeyd edir ki, tnhalq sosial laqlrin defisiti il laqli olan individual faktordur. Xarici tlblrd tnhala sbb ail v dostlardan olan uzaqlamadr. Sosiomdniyytin diapazonu v dil baryerlri tlblr n stress faktorlardr v son nticd tlblrd salamlq problemlrin sbb ola bilr. Tdqiqatlar gstrdi ki, Asiya mdniyytin mnsub tlblr shhtlri il bal daha az profesional yardma mracit edirlr. Onlar az adekvat kopinq strategiyalardan istifad edirlr ki, bura repressiya, xbrdarlq v digrlri daxildir. Neqativ dnclr v inanclar da mumi stressin artmasna sbb ola bilr. Nhaytki keyfiyyt tdqiqatlar tlblrd msbt adaptasiya strategiyalarn aradrd v gstrdi ki, zndrk, digr insanlar daha drin anlama, dnya grn artrma, kmk n mracit, problemin hll edilmsi, sosial laqlr, dostluq, v z mdniyytindn biri il romantik mnasibtlr stressin htsindn daha yax glmy yardm olur.

Kollektiv mdniyytin nmayndlri il aparlan tdqiqatda onlar bildirdilr ki, ilk nc tnhalq hiss etmilr. Eyni zamanda hmin lkda davran qaydalar, hyat trzi il bal mlumatlarn olmamas msln, ev, pul, nqliyyat, maazalarn n zaman balanmas kimi kiik detall mlumatlar bel onlar n stress faktor olmudur. Bu zaman kopinq strategiya kimi uurlu olaraq onlar kmk n mracit yerlrinin qabaqcadan myynldirilmsi, lk haqqnda ora glmdn kifayt qdr mlumatn toplanmas, hmin lky glmmidn nc mstqil hyat raitin yiylnm, thsil haqqn universitet v ya digr tkilatlarn dmsi il bal msllri nzrdn keirmni tvsiyy etmilr. Bu zaman sas faktor kimi ingilis dilin yiylnmni vacib hesab etmilr.

dbiyyat

Carroll, J. and J. Ryan, Eds. Teaching International Students: Improving learning for all. London, Routledge, 2005.

Pyvis & Chapman. Culture Shock. Flinders University. 2008.

Parsons, A., Frydenberg, E., and Poole, C. (1996). Overachievement and coping strategies in adolescent males // British Journal of Educational Psychology, 66, 109-14

Lazarus, R.S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal and coping. New York, Springer

QADINLARIN SOSAL-PSXOLOJ BAXIMDAN

YARANAN CNS PROBLEMLR

Abdullayeva Aygl

BDU-nun II kurs magistrant

Qadinlarn sosial-psixoloji baxmdan yaranan problemlrini sralamazdan nc qadnlarn cinsi hyatn xarakteriz etmk yerin drdi. Dahi psixoanalitik Freyd qadnlarn cinsi hyatn hl kf edilmmi ada olaraq xarakteriz edirdi. O dnrd ki, qadnlara bal aparlan aradirmalar slind kiilrin istklri zrin qurulmudur. Masir dvrd aparlan aradrmalarda qadnlarn ox yksk nisbtd yaamlar boyunca n az bir df cinsllikl bal problem yaad grlmdr. nkiaf etmi lklrd daha ox ehtiras hissinin oyanmas il bal problemlr olmasna baxmayaraq, lkmizd vaginizml bal problemlr daha ox mahid olunur.

Cinsi problemlr yanamada lkmizin ictimai quruluu xsusil nzr alnmaldr. nki cinsilik lkmizd tabu olaraq qbul edilmkddir. nsanlar cinsllikl bal mlumat doruluu mbahisli v mhdud bir kild almaq ansna malikdir. Son illrd ap olunan nrlr v internet saysind, mlumat sahnin genilnmsi mahid olunmudur.

Shbt cinsllikdn getdikd masturbasiya zrind dayanlmas vacib mvzulardan biridir. Masturbasiya insann hyatna yetkinlik andan daxil olur. Ancaq ox mrkkb bir mvzudur. mumiyytl zrrli olduuyla bal shv dnclr v ya ail qurduqdan sonra edilmsi ziyanl olduu il laqli bir ox sassz fikirlr vardr. Yeniyetm olanlar n tbii qbul edildiyi halda, gnc qzlar n xsusil “qadaan olunmu mvzu” olaraq qbul edilir.

Mentalitet sasn gnc qzlarn cinsllikdn tmamil uzaq durmal v ail qurana qdr tk maraq sahsi zn qorumaqla bal olmaldr dncsi inkar edilmzdir. Dnclrin bu qarq vziyyti real bir mlumata syknmdiyi n, ya bu sahdki hislrin sxdrlmasna, ya da yaanaraq gnahkarlq duyusunun ortaya xmasna sbb olur.Bunun nticsid tbii olaraq ya cinsllikl bal psixoloji problemlrin yaranmas, ya da tmin edilmmi bir cinsi hyat olaraq ortaya xacaqdr.

Qadnlarda ortaya xan psixoloji qaynaql cinsi problemlr-i sralamaa alarkn aadak gstricilr diqqt yetirilmlidir:

1.Cmiyyt uyun qadn obraz:-bizim cmiyytimizd, qadnlarn mlum bir obraz v davran formalar vardr. traf mhitin sx tsiri altnda byyn gnc qzlar, cinsllikl laqdar mvzulardan uzaq saxlanlr. Onlar n myyn ediln davran qlibin uyun davranmal v buna uyun bir davran formas srgilmli, htta qar cinsdn zn evlilik tarixin qdr qorumaldrlar. Qar cinsdn xsusil uzaq durmaldrlar. Bu kild byyn gnc qzn, ail quran kimi uzaq dayanmaa ald qar cinsdn birin frqli v bilmdiyi bir yaxnlama trzi srgilmyi gzlnilir.

2.Dzgn olmayan bdn quruluu:-qadn olaraq hr ksin z bdn quruluu haqqnda dncsi cinsi hyata tsir edn bir nsrdr. Cmiyytd gzl olaraq qbul ediln xsusiyytlri damadna inanan v bu mvzunu prioritetlri arasnda qiymtlndirn bir qadnn, cinsi hyat il laqdar problem yaamas v professional dsty ehtiyac duymas qanlmazdr. Dzgn olmayan bdn qurululu qadnlarn orqazmla bal problem yaamas ehtimal qanlmazdr.

3.ntrovert xsiyyt quruluu:-xsiyyt quruluu olaraq introvert qadnlarn, ekstrovert xsiyyt quruluu qadnlardan daha ox cinsi funksiya pozuntular yaadqlar aradrmalar yolu il ortaya xmdr. Burada hmiyytli olan faktorlar introvert qadnlarn cinsi laqd rahat davrana bilmmlri, cinsllikl bal mvzuda yoldalaryla danmaa tinlik kmlri problemlr yaamasna gtirib xarr.

4.Valideynlrl yaanan psixoloji problemlr:-ana v ya atann yanamalar v ail irisind yaanm problemlr, doru sullarla hll edilmdikd, xsusil cinsi mzmunlu problemlrin yaand grlr.

5.Psixoloji problem yaayan xslr:-slind qadn olsun, kii olsun, psixoloji mnada problem yaayan kslrd problem paralel olaraq cinsi problemlr d tez-tez ortaya xr.

6.Cinsi tcavz v ya bu sahdki zdlr:-cinsi istismar v ya cinsi tcavz uram kslrd cinsi mzmunlu problemlr tez-tez rast glinir. Bu cr vziyytlrd daha ox cinsi diksinm pozuntusu v vaginizm bada olmaq zr bir ox cinsi funksiya problemlri grlr.

7.Evlilik daxili problemlr:-ctlrin arasndak uzun mddt davam edn problemlr, cinsi laqd problemlrin yaanmasna sbb ola bilir.

8.Yoldadan qaynaqlanan problemlr:-yoldadan qaynaqlana bzi problemlrind cinsi xstliklrin sbbi kimi gstril bilir. Yoldaa maran itkisi, yoldan tcrbsizliyi, cinsi mnada uyun olmayan yanamalar, ehtirasn yaranmas v orgazm pozuqluqlarna sbb ola bilr.

9.Stresli hyat hadislri:-i hyatndak problemlr, ox yaxn birinin itkisi, iqtisadi problemlr kimi hyatn iindn gln problemlr d uzun v davaml olaraq yaandnda, cinsi mzmunlu xstliklr gtirib xara bilir.

dbiyyat

1. Женская психология.Карен Хорни.

2. Psikoanaliz kuramnda kadn. Dr.Bekir Onur.

3. Kadn psikolojisi. Nevzat Tarhan.

AZRBAYCAN MTFKKRLRNN SRLRND GENDER PROBLEM

dos.M.V.Vliyev

BDU,psixologiya kafedras

Qadn azadl, elc d kii v qadn brabrliyi problemi vvllr olduu kimi, masir dvrd d diqqti clb edn aktual problemdir. Azrbaycan qadnlarnn ac taleyi, adra altnda inildmsi, hquqlarnn tapdalanmas Azrbaycan dbiyyatnda mracit olunan maraql, rk yans il trnnm olunan mvzulardandr.

Masir dvrd gender adlandrdmz bu problem o zamank qadnlarn kiilrl brabr hquqlu olmas mslsi air v yazlarn, xsusil XII srd yaam Mhsti Gncvinin, Nizami Gncvinin, sonrak dvrlrd M.Fzulinin, M.F.Axundovun, M..Sabirin, C.Mmmdquluzadnin,.Hacbylinin, H.Cavidin, C.Cabbarlnn v bu kimi mtrqqi fikir adamlarnn yaradclq faliyytinin obyekti olmudur. Onlardan bzilrinin gender problemin dair baxlarna diqqt yetirmk mqsduyundur.

Azrbaycan airsi Mhsti Gncvi istedadl air, musiqinas, dnyvi elmlrdn mlumat olan grkmli xsiyyt idi. Azrbaycann bu byk airsi btn rqd tannrd. O, tkc rbai yazmaqla kifaytlnmir, eyni zamanda musiqi altlrind nmlr ifa edir, ahmat oynayrd. air mslman qadnlarnn da z kimi azad v srbst olmasn istyirdi. Onlarn mslman dnyasnn yaratd qadn hquqsuzluunu rk ars il z rbailrind trnnm edirdi. O, rq qadnlarn sartd saxlayan adt-nnlr, khn streotiplr, fanatizm qar xaraq deyirdi:

Mni kam almaa qoymad zaman,

Gc atan qdr eyldi divan.

Deysn hd etmi dolandqca hey,

Mni d zyl hrltsin dvran...

XII srd yaayb faliyyt gstrn dahi airimiz Nizami Gncvi z yaradclnda qadna yksk qiymt verir, r qeyrtli, namuslu, all qadnlar kiilrl brabr, bzn ondan da yksk sviyyy qaldrrd. Biz bunu Nab, irin, htta Fitn obrazlarnn trnnmnd d grrk.

Nizaminin fikrinc, qadnlar fiziki chtdn n qdr zif v zrif olsalar da, intellektual v qli chtdn he d kiilrdn geri qalmr, mnvi chtdn dzml, iradli, mdrik olurlar. Msln, byk airin “sgndrnam”sind Brd hkmdar Nab z al, bacar, frasti il byk bir lkni slh v min-amanlq raitind idar edn mdrik qadn kimi trnnm olunur.

XVI srd M.Fzuli “Leyli Mcnun”da qadn hquqsuzluunu, XIX srin II yarsnda M.F.Axundov komediyalarnda qadnlarn chaltin, avamln qurban olduunu trrnm v tsvir etmilr.

Azrbaycann grkmli satirik airi M..Sabir XX srin vvllrind chaltin hkm srdy sosial mhitin xsiyytin dnyagrn, qarlql mnasibtlr sistemin gstrdiyi mnfi tsiri z satiralarnda ifad etmidir. O, qadnlara olan mnfi, neqativ mnasibti satira atin tutmudur. Nmuny mracit edk. Sabir “atlayr, Xanbac, qmdn ryim” satirasnda smimi bir sadlvlkl deyir:

atlayr, Xanbac, qmdn ryim,

Qovuub lap acmdan kryim.

N bilirdik n zhirmard kitab

Biz olan evd haan vard kitab

Bsbtn gl kimi insanlardq,

N mllim v n drs anlardq.

Byk airimizin rk ars il qlm ald bu v digr eirlrind qadnlarmzn, analarmzn maariflnmsin, savadlanmasna nec fdakarlqla can yandrdnn ahidi oluruq.

Grkmli dib C.Mmmdquluzad d rk ars il zn qadnlarn lyaqtini alaldan qaninlr tutub, qzbl hayqrrd: “vrtlrimizin ndir gnah ki, biz onlarn xsusunda bdgman ola-ola v onlar zmz kl-kniz, apaz, fhl v oyuncaq elmiik”.

Azrbaycann grkmli, mqtdir dramaturqu, filosof airi Hseyn Cavid “Qadn” eirind qadnlar azadla sslyn ar etmidir:

Qadn! Ey sevgili hmi oyan!

Ana! Ey nazl qadn, qalx...

Qadn! Ey sevgili fqtli mlk

Bu qdr sbru-thmml n demk?

O lyaqt, o rbtl sana,

Bu sart, bu hqart n rva!?

“Ala, hr ala” dedim ox yanl

Alamaqdan n xar sanki? al?

Oluyor st hququn kamal,

al, yrn, ara, bul, haqqn al!

Prdeyi-zlmt iind syl!

Qhrmanlar kimi qovaya atl!

Bu misralarda drin psixoloji mna vardr. “Prdeyi zlmt iindn syl! Qhrmanlar kimi qovaya atl!” deyn air-dramaturq alayb-szlaman he bir drd ar olmadn sylyir, qadnlar aktiv faliyyt, savadlanmaa, z hququnu anlamaa arrd.

XX srin grkmli dramaturqu Cfr Cabbarlnn yaradclnn sas qaysini insanlarn xlaq tmizliyi, cmiyyt, xsiyyt azadl, humanizm, qadnlarn z hquqlar urunda ciddi mbariz aparmas v s. bu kimi msllr tkil edir. Byk dramaturqun “Sevil” v “Almaz” srlrind qadn azadl problemi ciddi kild qoyulmu v bdii tsvirini tapmdr. Bunu nzr alaraq, C.Cabbarl yaradclnda diqqti clb edn psixoloji msllri thlil etmk zruridir.

dbiyyat

Axundov M.F. Komediyalar. Povest., eirlr. Bak, 1982

“Azrbaycan qadn” jurnal, Bak, 1998 №1-2, 1999 №1-4

Cabbarl C. srlri. Bak, 1984

Fzuli M. “Leyli v Mznun”. Bak, 1982

Hseyn C. Seilmi srlri. Bak, 2005

brahimbyova R.F. “Qadn v kii brabrliyi, gender amili”. Bak, 2001

Quluzad Z. Keid dvrnd respublikada gender v qadn problemlri. Bak, 1998

Mhsti Gncvi “Rbailr”. Bak, 2004

Nizami Gncvi “sgndrnam”. Bak, 1982

Sabir M.. Hophopnam. Bak, 1992

THSL SSTEMND MONTORNQ

V ONUN NVLRI

brahimova Gnel Rafiq qz

BDU-nun 2-сi kurs magistrant

Monitorinq sz latn mnli "monere" felindn gtrlb, "xbrdar etmk" mnasn verir. Monitorinq myyn faliyyt nvnn v onun inkiafnn sistemli v mqsdli kild mahid edilmsi v nticlrin qeyd alnmasdr. Monitorinq mahid ediln faliyyt nvnn btn aspektlri haqqnda sistemli kild mlumat toplamaa v bu mlumatlar thlil etmy, hmin faliyytin effektivlik v smrlilik drcsini artrmaa, faliyytin uyunsuzluqlar bard mlumatn idar ednlr v qrar vernlr vaxtnda trlmsin imkan verir.

ngilis dilind is izlm, mahid v korreksiya ilrinin aparlmas mnasn vern monitorinq anlayn daha mumi kild bel tyin etmk olar: “Monitorinq myyn prosesin dinamikasn yrnmk, real v ilkin vziyytin uyunluunu myynldirmk mqsdi il daimi mahid aparmaq v ya insan faliyyti il laqdar traf mhitdki dyiikliklrin mahidsi, qiymtlndirilmsi v proqnozladrlmas sistemidir.

XX srin ikinci yarsnda monitorinq anlayndan ilk df torpaqnaslq elmind mhsuldar torpaq qatlarnn vziyytini daim mahid etmk v nazartd saxlamaq n istifad olunmudur. Sonralar bu anlaydan ekologiyada v digr elm sahlrind istifad olunmaa balanmdr. Artq el faliyyt sahsi gstrmk tindir ki, orada monitorinqdn istifad olunmasn. Monitorinqdn elmi aradrma sahsi kimi istifad ediln sahlr sasn ekologiya, biologiya, sosiologiya, pedaqogika, iqtisadiyyat, psixologiya, idaretm nzriyysi v digrlri aid edil bilr. 90-c illrdn balayaraq is thsil sahsind aparlan eksperimentlrin, ttbiq olunan yeniliklrin smrliliyini artrmaq, nticlrin izlnilmsi, proqnozladrlmas v korreksiya ilrinin vaxtnda hyata keirilmsi mqsdil monitorinq thsil sistemind d geni ttbiq sahsi tapmdr.ndi is monirorinqin tsnifatna trafl nzr salaq.Thsil sahsinin xsusiyytlrini nzr alaraq idaretm v informasiya tminatnn masir tendensiyalar baxmndan thsild monitorinqin bir ne tsnifatn myynldirmk olar.

Mlumatlarn toplanmasna, sistemldirilmsin v yaylmasna gr thsild monitorinqin aadak nvlrindn istifad edil bilr:

nformasiya monitorinqi - thsil mssislri bard informasiyalarn toplanlmas v sistemldirilmsidir. Bu halda mlumatlarn toplanmas n xsusi metod tkil olunmur.

sasl monitorinq – thlklrin idaretm sviyysind drk olunana qdr myynldirilmsidir. Bu halda thsil mssissinin monitorinqi daimi aparlr, gstricilrin dvri lmlri vasitsi il onlarn vziyyti tam myynldirilir. Bu nv monitorinqin nticlrinin mqayissinin aparlmas n mxtlif xarakterli yanamalardan istifad olunur.

Problemli monitorinq - idaretm nqteyi- nzrindn mlum olan n vacib problemlrin, thlklrin, proseslrin v qanunauyunluqlarn myynldirilmsidir. Onun mqsdi yeni thlklrin dourduu sbblrin myyn edilmsidir.

daredici monitorinq - idaretm sahsind qrarlarn qbulu n nticlrin v ikinci drcli effektlrin nizamlanmasna xidmt edir. Bu nv monitorinqin keirilmsi zaman mahid olunan effektlrin proses tsirinin myynldirilmsi, hminin daxili v xarici faktorlarn tsir imkanlar yrnilmlidir.

Mqayis mqsdiyl monitorinqin hans materiallarla, sullarla keirilmsindn asl olaraq aadak nvlrindn istifad oluna bilr:

Dinamik monitorinq – aradrma n sas kimi bu halda o mlumatlar gtrlr ki, onlar bu v ya digr thsil mssissinin, hadisnin v ya gstricinin inkiaf dinamikasn xarakteriz edir. Nisbtn sad sistemlr n v ya fiziki obyektlrin monitorinqi n bu yanamadan istifad etmk mqsdmvafiqdir. Bu halda monitorinqin sas mqsdi mmkn thlk bard xbrdarlq etmkdir. Thlkni yaradan sbb ox vaxt aydn v ffaf olduundan onun myynldirilmsi deyil, onun aradan qaldrlmas byk hmiyyt ksb edir. Mrkkb sosial sitemlr n bu yanamann ttbiq edilmsi mqsduyun saylmr, nki yaranm raiti douran sbbin v onun miqyasnn myynldirilmsind bir sira tinliklrl rastlalr. Msln, tutaq ki, respublikamzn myyn A nmrli mktbind thsilin monitorinqi nticsind bir ne il mddtind agirdlrin mktbdn getm gstricisi myynldirilib. Bu halda monitorinq vasitsiyl yalnz dayanql neqativ tendensiyan qeyd etmi oluruq, lakin thlkni douran sbb v onun miqyas bard fikir dey bilmrik. Bu kild monitorinq nticsind neqativ tendensiyann hans sbbdn – mktbd thsilin vziyytindnmi, respublika thsil siteminin, yaxud A nmrli mktbin aid olduu rayonda thsilin vziyytindnmi ba verdiyi mlum olmur.

Rqabtli monitorinq – Ekspertiza n eynitipli mxtlif thsil sistemlrinin aradrlmasnn nticlri sas kimi gtrlr.Bu halda monitorinq ox seriyal snaqlarn analoqu rolunu oynayr. Thsil sisteminin iki v daha ox altsisteminin yrnilmsi paralel, eyni qaydada, eyni vaxtda aparlr. Nticd bu v ya digr alt sistemin effektinin miqyas bard ntic xarmaq mmkndr. Bundan lav bel yanama thlknin miqyas v bhran hddi bard fikir yrtmy imkan verir. Msln, tutaq ki, respublikann myyn A, B v C nmrli mktblrind thsilin monitorinqi nticsind bir ne il mddtind agirdlrin mktbdn getm nticsi myynldirilib. Tutaq ki, A v B nmrli mktblr eyni rayona C nmrli mktb is digr rayona aiddir. Bu halda biz monitorinq vasitsiyl yuxarda qeyd olunan neqativ tendensiyan he d respublikann thsil sisteminin dourduunu deyil, A v B nmrli mktblrin aid olduu regionda thsilin vziyytinin dourduunu myyn etm oluruq.

Mqayisli monitorinq – n sas kimi bir yaxud iki daha yksk sviyyli sistemlrin eynitipli aradrmasnn nticlri sas kimi gtrlr. Bel hal monitorinq n xsusi hal hesab olunur v eksperimentlrin planladrlmasnda istifad olunmur. Bu halda sistem haqqnda mlumatlar daha yksk sviyyli sistemin mlumatlar il mqayis olunur.

Kompleks monitorinq – eksperyiza n bir ne sas komponent gtrlr v sistemd istifad olunur.Msln, konkret thsil mssissind istedadl uaqlarn tliminin effektivliyinin monitorinqinin tkili n respublika sviyysind, hr v rayon sviyysind mvafiq mumthsil mktblrind istedadl uaqlarn tlim nailiyytlrinin xsusiyytlrinin myynldirilmsi zruridir. Demli istedadl uaqlarn tliminin effektivliyinin qiymtlndirilmsi n n az sviyyd mlumatlarn olmas lazmdr.

daretm sisteminin iyerarxiyasna gr monitorinqin aadak nvlrindn istifad edil bilr:1) Mktb sviyysind 2)Rayon (hr) sviyysind 3) Respublika sviyysind

Monitorinq prosesind istifad olunan vasitlr gr onun aadak nvlrini gstrmk olar:pedaqoji, sosioloji, psixoloji,tibbi demoqrafik v iqtisadi monirorinq.

Bu v ya digr monitorinq n mxtlif vasitlrdn istifad olunur. Msln, agirdlrin mumthsil mktblrindn getmsinin myynldirilmsi n pedaqoji v sosioloji monitorinql yana, tam mnzrnin alnmas n hm d demoqrafik monitorinqin aparlmas zruridir.

dbiyyat

Qardaov T.B, Cavadov.A. Thsild monitorinq sistemi v onun nvlri, Thsil Problemlri nstitutunun elmi srlri. Bak, 2004.

M.Mrdanov,R.Aamalyev,A.Mehrabov,T.Qardaov. Thsil sistemind moniroriq v qiymtlndirm. Bak:aolu, 2003.

Tran Hacyeva. Monitorinq, qiymtlndirm v thsilin keyfiyyti. Azrbaycan mllimi. 18 mart 2011.

MASR DRS QOYULAN TLBLR

Nzirova Mehrin

BDU-nun II kurs magistrant

Bu gn dnyada gedn qloballama hyatn bir ox sahlrin z tsirini gstrir. Thsilin keyfiyytini yksltmk, yeni pedaqoji texnologiyalar yrnib onlardan smrli istfad etmk balca vzif kimi qarda durur. Tdrisd yeni pedaqoji texnologiyalarn ilnib hazrlanmas v bu texnologiyalarn ttbiqi sas problemlrdndir. Drsd masir tlim metodlarndan istifad bgn masir drsin sas tlblrindndir. Hyat mktb, mllim v agirdlr qarsnda yeni tlblr qoyduuna gr bu msllrin zrin daim tkrar qaytmaq lazm glir. Masir drs elmi- texniki trqqinin tlblrin saslanan, inkiaf etmkd olan mstqil dvltimizd cmiyytin mqsdlrin cavab vern v psixoloji – pedaqoji elmlrin nailiyytlrini nzr alan drsdir. Masir drsd ld edilmi biliklr yeni biliklrin mnimsnilmsind bir komponent kimi hyata keirilmli, drsd bilikl faliyytin dialektik vhdti v asll, suallarn obyektiv hqiqtdn yaranmas v dndrc olmas, agirdlrin yaradc tfkkrnn frqlndirici xsusiyytinin mtlq nzr alnmas, agirdlrin idrak faliyytinin mstqilliyi sas gtrlmlidir.

Masir drs dedikd, yrtm prosesind mllimin gstrdiyi pedaqoji qabiliyyti, ustal nzrd tutulur. Mllim sinifd igzar rait yaradb agirdlrin sinifd mstqil mhakimlrin geni yer verirs, hr mvzunun xarakterin uyun priyomlardan, eviklik v interaktivliyin tmin edilmsindn, problemli tlimdn istifad edirs, demli o drsi masir tlblr sasnda tkil ed bilir.

Mlumdur ki, hr bir agird yeni biliklri mxtlif cr mnimsyir v bununda mqabilind mllim hr bir agird frd yanama imkanna malik deyil. Masir drsin sas vzifsi biliklrin frdi kild ld edilmsin maraq yaratmaqdr. Mktbdn knar mhitd mvcud informasiya vasitlrindn daim istifad edn agird drsdd onun n maraql olan grmk istyir. Mhz bu zaman mllimlrin kmyin yeni texnologiyalar atr ki, bunlarn arasnda kompter xsusil byk rol oynayr.

Yeni texnologiyalardan istifad tlimin mzmununu v mqsdini dyiir: yeni metod v formalar yaranr. Buna grd mllimlrin KT-dn istifad bacarqlarna malik olmas drsin daha smrli qurulmasna rait yaradr. Kompterdn istifad intelektual imkanlar genilndirir.

Drslri mahid edrkn grrk ki, drsin mrhllri, masir tlim metodlarndan istifad, qiymtlndirm il bal bzi problemlr hld qalmaqdadr. Drsin ilkin mrhlsi Motivasiya v Problemin qoyuluu metodik dbiyyatlarda gstrildiyi kimi, 3-5 dqiqdn ibart olmaldr. Motivasiya svq edici xarakter malik olub, agird qarya qoyulan mqsd atmaa yardm olur.

Masir drsd uaqlarda yaradc txyyl inkiaf etdirmy v idraki mstqilliy xidmt gstrn problemli suallara, dndrc msllr xsusi yer verilmlidir. Bel drs agirdlrd myyn bacarq v vrdilri formaladrr. Masir drs mllimlrin drs ciddi hazrlamasna svq edir.

Buna grd mllim hans priyomlardan, nec v n zaman istifad edcyini qabaqcadan bilmli, sinifd deycyi informasiyann strukturunu qabaqcadan myynldirmli, mvzuya dair yardm fakt v hadislri sas msllrin hllin ynltmyi bacarmal, elmi texniki yeniliklrdn xbrdar olmal, dvrn mhm ictimai siyasi hadislrindn ba amal, biliyini mntzm olaraq drinldirmli v tkmilldirmlidir. Masir drs uaqlarn dnya grn inkiaf etdirmli, onlarn qidc mtinlmsin rait yaratmal, drsd yanilikdn v mxtlif mnblrdn alnm lav mlumatlarla onlarn drk etm qabiliyytini inkiaf etdirmlidir.

Masir drs veriln tlblr bir-biri il sx laqd olub biri digrini tamamlayr v bunlarnda sasnda hr bir fnn n myyn edilmi tlim nticlri v mzmun standartlar, tlim strategiyalar v qiymtlndirm standartlar dayanr.Kurikulum hr bir mllimin tlim prosesini dzgn tkil etmk n istinad etdiyi sas vasit olmaldr.

Son illr respublikamzda interaktiv tlim metodlarnn mnimsnilrk i prosesin ttbiqi sahsind myyn nticlr ld olunmudur. Tdris prosesind fal interaktiv tlim texnologiyalarnn ttbiqi drslrin smrliliyini yksldn n vacib rtlr evrilmidir. nteraktiv tlim drsd yaranan, meydana xan agirdlr aras yrnm nsiyyti v mkdal,mllim agird biliyini nzrd tutur. nteraktiv metodlar is tlim prosesind yrnm v anlamaya bacarq v keyfiyytlr agirdlrin yiyilnmsini hyata keirn sullar, trzlr, ilr, yanamalar v vasitlrdir.

Hyatda uur qazanmaq n agirdlrd hyati bacarqlar inkiaf etdirmk, onlar dyin hyat raitin uyunlama bacaran xsiyyt kimi formaladrmaq masir thsilin qarsnda duran sas rtlrdndir. Bu zaman “nec yrtmk?” n plana keir. Daha sonra “nyi yrtmk?” glir,bellikl, fnnin mzmunu artq vasity evrilir. Fnn kurikulumlarnn tdrisind agirdlrin faliyytin saslanan, bununlada onlarda bacarq formaladran fal tlim sullarna stnlk verilir.

Masir drsin elmi ideyasn sasn tlim, trbiy v thsil haqqnda vahid tsvvr tkil edir. Drsin mumi funksiyas idraki, inkiafetdirici v trbiyedici tlim sasnda agirdlri hrtrfli v inkiaf etmixsiyyt kimi formaladrmaqdr.

nteqrasiya thsil islahatnn sas prinsiplrindn biri olduu n, elcd biliklrin mumildirilmi kild verilmsin lverili rait yaratd n drs hazrlaarkn inteqrasiya imkanlar diqqt mrkzind saxlanlmaldr.

Bu gn mllimlrin qarsnda yeni pedaqoji texnologiyalara yiylnmk kimi ciddi tlblr durur. Thsil islahatnn sas mqsdlrindn biri nnvi yadda mktbini tfkkr mktbin evirmkdir.

dbiyyat

“Kurikulum” elmi- metodik jurnal, Bak, 2014

A. Mehrabov. Thsilin demokratiklmsi:problemlr, vziflr// Thsil, mdniyyt v incsnt. Bak,2001

3.Yeni thsil proqramlarnn (Kurikulumlarn) ttbiqi msllri. Bak, 2014

XSYYTN TRBYSND QURAN XLAQI

Mmmmdova Tnzal Ramazan q.

BDU-nun II kurs magistrant

Quran xlaqna uyun yaadqda uaqlarn din xlaq il bydrk dvlt v millt xeyirli insanlar olmas n sy gstrn, z aralarnda da sevgi v hrmtl davranan, hrktlri v danqlar il uaqlarna nmun olan ata-analar z xar. Nticd d ata-anaya itat edn, htta Allahn mrin uyun olaraq onlara: “Of”, – bel demyn, doru il yanl hl kiik yalarndan etibarn ayrd ed biln, vicdann dinlyrk pis ilrdn kinn uaqlar byyr. Lazm glrs, dvlti n cann thlky atar, dvltinin, milltinin mnftini z mnftindn stn tutar. Milli-mnvi dyrlrini cidd-chdl qoruyar.

Din xlaqnn hakim olduu mhitd tlblr d dvlt, millt hrmt v sevgi bslyr. Ninki onlara qar mbariz aparar, ksin, dstk olub yardm edr. Dvrmzd olduu kimi, polis hcum etmz, dvlti qoruyan v mdafi edn bu mhafizilr ox hrmt edrlr. Btn cmiyyt dvlt v polis tam etibar edr v sahib xar. Tlb etiraz aksiyalar, qardalar arasnda dava-dala, sa-sol qardurmalar kimi problemlr aradan qalxar. nki he kimin bir-biril yola getmdiyi, mbarizy tviq edn msl qalmaz. nsanlar Allahn bildirdiyi gzl xlaq anlayn mnimsyr, nticd, bir-birinin ziddin getmz. Problemlrin hllind hr ks zn qarsndaknn yerin qoyar, mrhmt edr, anlayla yanaar. Bellikl, hr problem qsa mddtd xoluqla hll olunar.

Bu cr mhitd dvlt d rahat idar olunar. lkd thlksizlik v asayi brqrar olar. Rhbrlr d insanlara qar ox daltli, mrhmtli olar, hr cr daltsizlik aradan qalxar. Ona gr, zlri d hrmt grrlr. Nticd, dvltin tmli d ox gcl v sarslmaz olar.

nsanlarn rahat yaamas il cmiyytd hr sahy brkt glr. Elmi faliyytlr artar, yeni kflr edilr, texnologiya, mdniyyt v rifah sviyysi ox ykslr. nki insanlarn hiss etdiyi mnvi tzyiq aradan qalxdqda rahatlaar, azad v rahat dnm qabiliyytlri inkiaf edr. Gzl xlaqn yaanmas il insanlarn mallarna, grdklri ilr, ticart, knd tsrrfatna, snayey brkt glr. Hr sah inkiaf edr.

ncsntd d irlilyilr ba verr. Gndlik sxnt v problemlrdn txyyllri, dnc fq daralm insanlar din xlaqnn yaanmas il bu sxntlardan xilas olar. Belc, incsnt qabiliyytlri inkiaf edr, dnclri znginlr. Allahn ona z ruhundan frdyn v iind bdi qalaca, min bir nvd nemtlrl dolu Cnnt vd etdiyini drk edn insan, tbii ki, incsnt v estetikadan n yksk sviyyd zvq alar. Ruhunda bunun zvqn drindn yaayar. Habel, trafndak insanlara qar hiss etdiyi sevgi v hrmt d bu insanlara gzlliklr bx etm zmini artrar, onu vqlndirr. Ona gr, din xlaqnn hqiqi mnada yaand v Qurana tamamil ml edildiyi mhitd hr cr incsnt sahsi srtl inkiaf edr v zmlrini itirrlr. Ancaq pul v mnft qarlnda etdiklri n hqiqi snt srlri ortaya xarmazlar.

Ail dvltin n sas frdidir. Gcl ail quruluu olan milltin dvlt quruluu da gcl olar. Ail quruluu km, mnvi dyrlrini itirmi, zvlri arasnda sevgi, hrmt, birlik v brabrlik, sdaqt duyular ktlmi dvltin gcl olmas mmkn deyil. Xsusil cmiyyti dinsizldirmyi hdf sen dvltlrd bu mnvi knt daha da srtlnir v xlaqi degenerasiya cmiyytin hr pillsind zn gstrir. sasn d milli v mnvi dyrlri qorumaq lazm gldikd Allah qorxusu olmayan insanlar mtlq laqeyd davranacaqlar. Bu davran vtn v millt xidmt etmkdn, vtn v millt urunda mbarizdn kinmy, htta blc faliyytlr qdr byy bilr.

Bellikl, smimi kild Quranda trif edildiyi kimi, din xlaqna uyun yaadqda dnya bir nv cnnt evrilr. nsanlarn srlrl hsrtind olduu, ld etmy aldqlar, ancaq ox uzaq grdklri ictimai sadt qovumamaq n he bir sbb qalmaz.

Hqiqtn, Allah daltli olma, yaxlq etmyi v qohumlara vermyi mr edir, iyrnc ilr grmyi, pis mllr trtmyi v aznlq etmyi is qadaan edir. O, siz yd-nsiht verir ki, blk dnb ibrt alasnz. (Nhl sursi, 90).

Qurann bu v buna bnzr aylrindki hkmlri biln mslmanlar bu hdlri amazlar. Ona gr, inanan insanlardan tkil olunmu cmiyytd xlaqszlqlarn ba vermsin d imkan olmaz.

lbtt, insan shv etmy uyun yaradlmdr v mstsna hal kimi insanlardan qaynaqlanan mnfi hadislr ola bilr. Ancaq hr cr shv davrann Qurann hkmlri il v mslmanlarn fqtli yanamas il hdsindn glmk asandr. Mslmanlar cahil cmiyytd olduu kimi, xlaqszl tviq etmz, yaymaz v buna qar laqeyd qalmazlar. nki sl mslmanlarn n sas xsusiyytlrindn biri Quranda tez-tez vuruland kimi, bir-birlrin yaxl mr edib pislikdn kindirmlridir:

Mmin kiilrl mmin qadnlar bir-birinin dostlardr. Onlar yax ilr grmyi mr edir, pis ilrdn kindirir, namaz qlr, zkat verir, Allaha v Onun Elisin itat edirlr. Allah onlara rhm edckdir. Hqiqtn, Allah Qdrtlidir, Mdrikdir. (Tvb sursi, 71).

Allah Quranda din xlaqna uyun yaayan insanlardan ibart cmiyytin xsusiyytlrini bel bildirir:

Siz insanlar n ortaya xarlm n yax mmtsiniz, yax ilr grmyi mr edir, pis mllrdn kindirir v Allaha iman gtirirsiniz… (Ali-mran sursi, 110).

bhsiz ki, bel bir cmiyytin xlaqi chtdn din xlaqna gr yaamayan cmiyytdn n qdr stn olduu aydndr.

dbiyyat

1.Quran

2. Quliyev S.M. Mktblilrin mnvi trbiysind ail,mktb v ictimaiyytin birg faliyyti. Bak-1982.

BOANMA V BOANMANIN YARATDII FSADLAR

Mmmmdova lkr li qz

BDU-nun II kurs magistrant

XX yzillikd ailni sarsdan balca blalardan biri boanma il baldr. Boanma qlobal-demoqrafik prosesdir.O inkiaf etmi btn lklr n xarakterikdir. 80-ci illrd boanmann statistikas xsusil ciddi narahatlq doururdu. Boanmalarn qarsn almaq qlobal problemlrdn biri kimi qiymtlndirilmy baland. Bu istiqamtd oxlu tdbirlr hyata keirildi. Htta bir sra lklrd bu siyast demoqrafik siyastin trkib hisssin evrildi. Lakin statistik mlumatlar gstrir ki, boanmalarn say artan xtt zr davam edir. Bununla bel nzr almaq lazmdr ki, boanmann vsti mxtlif lklrd v hrlrd eyni deyildir. Onlarn pedaqoji nticlri is btn hallarda geni arakter dayr.

Demoqrafik dbiyyatn mqayisli thlili gstrir ki, boanma sas etibaril mhz uaqlarn yeniyetmlik dvrn tsadf edir. Yeniyetmlik ya agir xsiyytinin formalamasnn n mrkkb dvrlrindn biridir. Yallq hissi v meylinin tkkl hmin dvrn balca mziyytidir. Bu dostluq v ya mhbbt yanda mnlik urun v xlaqi urunun formalamas agird xsiyytinin inkiafnda md hadis kimi diqqti clb edir.

C.Vallerteyn v C.Kelliy gr, boanmann ac nticlri agirdlrin formalamaqda olan mnvi almin, mnvi urunun inkiafna, zlrin v baqa adamlara, ilk nvbd, z ana v atasna, yaxn qhumlara verdiklri qiymtlr v s.-y son drc mnfi tsir gstrir. Uaqlarda ml gln inamszlq, qorxu hissi onlarn baqalar il mnasibtlrind bilavasit ks olunur. El buna gr d, boanma yeniyetmlik yana tsadf ednd, tibbi-psixolji v pedaqoji baxmdan xsusil ar fsadl nticlr verir. Uaqlarn oxunun mktbdki davranlar il evdki davranlar arasnda kskin frqlr zn gstrir. Onlarn tkc akademik (tlim) gstricilri aa dmr, boanma dvrnd v boanmadan sonra z hmyadlar il mnasibtlri pislir.

Sosial-pedaqoji baxmdan bir chti d ayrca qeyd etmk lazmdr. Demoqraflar boanmann iki nvn – faktiki v yuridiki boanmann frqlndirirlr. r arvad mnasibtlrinin fsadl tkamlnd nlarn rolu z-zlynd aydndr. Faktiki boanma il yuridiki banma ail ixtilaflarnn dinamikasnda iki mhm vsildir. Banmann pedaqoji nticlrini, ilk nvbd, bu iki vsil arasndak dvrn susiyytlrin gr daha trafl aradrmaq olar.

Mhz faktiki boanma il yuridiki boanma arasnda lan mddt tkc r-arvad n deyil, hmd uaqlar n psixoloji v pedaqoji chtdn ar, fsadl xsusiyytlrl xarakteriz edilir. Valideynlr arasndak ixtilaflar, gndlik sz-shbt, dava-dala, yerli-yersiz ksm, thqir, psixolji zd v s. mhz bu dvr tsadf edir. Mktbd is, mllimlr bir sra hallarda, ail hyatnn el hmin ar dvrnd uan tlim faliyytind yaranan qanunauyun dyiikliklrin mahiyytini slind baa d bilmirlr. agirdin nec deyrlr, “ii zn yandrr, l is zgni”. agird tlimd geri qalr, mllim is bunu ox vaxt agirdin msuliyytsizliyi il laqlndirir. Halbuki agird zn xobxt saymr. z psiolji chtdn zn haqq qazandraraq, gnah valideynlrinin uursuz xsi hyatnda axtarr. Mllim is bunu nzr almr.

Nigahn faktiki olaraq lv edilmsi v yuridik chtdn hlli tkc r-arvadn xsi hyat mslsi deyildir. Boanma, hr eydn vvl, onlarn ata v ana funksiyalarna znn neqativ tsirini gstrir. Bu, ata v ana il yana, hm d agirdin sosial inkiaf raitini rtlndirn znmxsus amillrdn biridir. Faktik v yuridik boanmann xsusiyytlrini nzr almadan, n ata v anann, n d uan (v ya uaqlarn) sosial inkiaf raitinin pedaqoji nticlrini aydnladrmaq mmkndr.

Ax, ail hyatnn mhz bu dvr mxtlif alarl mnaqi situasiyalar il xarakteriz olunur. Evdn sz-shbt skik olmur. Tkc r-arvadn deyil, valideynlrl uaqlarn, elc d uaqlarn bir-biril qarlql mnasibtlri dyiilir, onlarn mvqeyind v rol davrannda yeni alarlar ml glir.

str boanana qdr, istr boanma prosesi, istrs d boanmadan sonrak mddt – trcmeyi-halnda onun xsiyytinin formalamas baxmndan xsusi hmiyyt malik lan mrhllr kimi xarakteriz edilmlidir. Ax, valideynlr, ana il atann qohumlar arasnda myyn mnaqilrin yaranmas mhz bu dvr tsadf edir. r-arvadn boanana qdr bir yerd v ayrlqda, boanandan sonra is eyni mnzild yaadqlar dvrlrd hmin mnaqilr xsusil kskin xarakter alr. Uaqlar istr-istmz bu mnaqilrin tkc mahidilri deyil, hm d ox vaxt mhz sas itraksna evrilirlr. ksr hallarda is uaqlar, xsusil yeniyetmlik ya dvrnd olanlar ail ixtilaflarnda anann mdafiisi kimi x edirlr. Uaqlar daha ox anan mdafi etmy, htta olanlar ox vaxt haqsz ataya aq-akar mqavimt gstrmy balayrlar. Maraqldr ki, uaqlarn gr ataya mnasibtlri dyirs, nlar ata qohumlarna da uaq sadlvly il soyuqluq gstrir, yerli-yersiz ail ixtilaflarnn itiraks olan uaqlar hddi-hdudu olmayan thqiramiz szlri, alaglmz bhtan v iftiralar eitdikc psixoloji chtdn sarslrlar. Onlarn xsusil yeniyetmlik ya dvrnd hm ana v atalar, hm d zlri haqqnda tsvvrlri ox vaxt dyiilir, mnvi zablarn axarnda ssial fallqlar ziflyir.

ox vaxt yola getmyn ata v ana evd sz-shbt olanda tklnmmk n alna gln sullarla ua (v ya uaqlar), xsusil byk olan v ya qz z trfin kmk istyir. Nlarn bir qismi htta anti-pedaqoji hrkt yol verir, ata v ya ana haqqnda uaa “alasmaz hvalatlar” danr, yalan v uydurmalar deyir, sasl v ya sasz bhanlrl zn haqq qazandrmaa alr. slind is valideyn anan v ya atan qsdn uan gzndn salmaqla, alaltmaqla onu sarsdr, az qala Hamlet kimi “lm ya qalm” dilemmas qarsnda qoyur.

Valideynlr “bel bdnam sullarla” hl boanma prosesind uaqlarn trbiysi iini tinldirirlr. Tsf ki, valideynlrin oxu z mrnn ar, facili gnlrind-evd qan su yerin axanda, ail dalma hddin atanda, nec deyrlr uaqlarn mnafeyini yaddan xarr, onlarn trbiysi qaysna qalmrlar. Bu cht uaqlarn tlim faliyytind xsusil aydn hiss olunur. Onlar ev taprqlarn hazrlamr, drsd evin drdlri il yaayr, fikirli olur, mllim diqqtl qulaq asmr, tez-tez drs buraxr, sinif yldalar il qaynayb-qarmr, z d hiss etmdn slind yoldalar v dostlarndan ayr drlr. Bu neqativ dyiikliklr natamam ail raitind zn daha kskin formalarda gstrir.

Ail is ox vaxt z-zn fakt qarsnda qalr. r-arvad banandan sonra, nec deyrlr, z xsi problemlrini hll etdikdn snra aild yeni vdaha ar problem – mktb getmyn, oxumaq, pe-snt sahibi lmaq istmyn pozulmu olan v qzn trbiysi problemi meydana xr. Tk qalm ana tkc z gc il bu problemi hll ed bilmir.

A.Eqides myyn etmidir ki, boanmatalarn 10%-i uaqlarn trbiysind fal itrak edir, lakin onlarn bir valideyn kimi zlrinin kemi hyat yoldalar il mnasibtlri mxtlif ixtilaflarla mahid olunur. Atalarn 30%-i uaqla v ya uaqlarla bu v ya digr formada laq saxlasa da, onlarn zlrinin kemi hyat yoldalar il mnasibtlri hl d grgin xarakter dayr. Atalarn 60%-i uaqlarla tamamil grmr, onlarn trbiysind itrak etmir, sadc laraq z atalq brcunu aliment vermkl mhdudladrrlar.

Azrbaycan ailsi znn mhkmliyi il seilir. Azrbaycan,demk olar ki, dnya miqyasnda boanma msal aa olan lklrdn biridir. Azrbaycan ailsinin mhkmliyi n il baldr? Respublikada psixoloqlarn apardqlar tdqiqatlar bu mslni trafl aydnladrmaa imkan verir. Myyyn edilmidir ki, ail mnasibtlrinin sasn “r-arvad” v “valideyn -uaqlar” tipli mnasibtlr tkil edir. Tarixn ailnin mnvi inkiaf bu mnasibtlrin ayrlmaz vhdtin saslanmdr. Lakin dnyann mxtlif regionlarnda ailnin tkaml prosesind onun mhvrini tkil edn mnasibtlr sistemi bir-birindn ayrlm, r-arvad mnasibtlri n plana kemidir. Bu ailnin mnvi dayaqlarn sarstm v boanmaya gtirib xarmdr.

Azrbaycan valideyn-uaq mnasibtlri z hmiyytini itirmmidir. Drin sosial-mnvi kklri lan bu nnlrin hmiyaarl Azrbaycan ailsinin mhkmliyini tmin etmidir. Lakin respublikamzda az da olsa, boanma hallarnn zn gstrmsi v getdikc artmas onlarn sosial-pedaqoji nticlri haqqnda da ciddi dnmyi tlb edir.

Natamam ailnin formalamasnda nigahsz doumun da z xsusi kisi vardr. Avropa lklrind nigahsz doum (buna vtnda nigah da deyirlr) hallar vstl artr. Htta D.iotun tdqiqatlarnn nticlrin gr, uaqlarn txminn onda biri nigahdan knarda doulur.

dbiyyat

1.lizad H.., Mahmudova R.M. Sosial Pedaqogika. Bak-2013

2.Bayramov., lizad. Sosial psixologiyann aktual msllri. Bak - 1998.

3.Quliyev S.M. Mktblilrin mnvi trbiysind ail, mktb v ictimaiyytin birg faliyyti. Bak - 1982.

MLLMN PEDAQOJ KEYFYYTLRNN PE FALYYTN TSRNN PSXOLOJ MSLLR

Slimli Gnel Mirbala qz,

BDU-nun II kurs magistrant

Pedaqoji faliyyt - yal nsil trfindn gnclrin cmiyytd myyn sosial rollar icra etmlrin hazrl formaladrmaq n mvcud sosial-mdni v tcrbnin nisbtn gnc nsl trlmsin ynlmi sosial faliyytdir.

Pedaqoji faliyytin obyektini pedaqoji prosesin fal zv v itiraks olan, habel z mqsdlri, motivlri znmxsus davran xsusiyytlri olan insanlarn (agirdlrin) psixoloji xsusiyytlri tkil edir.

Pedaqoji faliyytin mrkzi elementi mllimdir. Pedaqoqun v ya mllimin mqsd v vzifsi oxchtlidir. O, cmiyytin sifari etdiyi qlobal mqsdlrdn x edir ki, bu faliyyt d onu digrlrindn frqlndirir. Pedaqoji faliyytd zn gstrn pedaqoji vziflr hmi qeyri-standart olur v pedaqoqdan bu faliyyt yaradc yanama tlb edir.

Mllim pesi znn spesifikliyi il bir sra pelrdn frqlnir. Onun pesinin spesifikliyi, hr eydn vvl, uaq v yeniyetmlrl daima nsiyytd olmas, znmxsus dnyagr v znn frdi-psixoloji xsusiyytlri, subyektiv inam il sciyylnir. Hr bir mllimin d znmxsus mllim frdiyyti olmaldr. Ancaq hr mllimd bunu tapmaq olmur. Hr bir mllim mxsus unikallq, xsiyyt keyfiyytlri v s. onun xarakterik xsusiyytlrini ks etdirir.

Mllim xsiyyti n qdr parlaq, onun pe keyfiyytlri n qdr yksk inkiaf etmi olursa, bunun uaq xsiyytin tsiri bir o qdr effektiv olar. Mllimin tsir dairsi o qdr genidir ki, he kim onun n zaman v harada qurtaracan syly bilmz. Qabaqcl v pekar mllim znn uaa tsirinin nticlrini bilmli v onunla mul olduu dvrd bu tsirin msbt ynmd olmasna almaldr. Mllim - mllim xsiyytin veriln tlblri bilmli, znn pe biliklrini adekvat qiymtlndirmli, z xlaqi keyfiyytlrinin onun n czlm dairdn knara xmasna imkan vermmlidir.

Pedaqoji faliyytl mul olan mllim agirdlrin faliyytini el tkil etmlidir ki, onlardan hr biri zlrinin meyllrini, maraqlarn, qabiliyytlrini hrtrfli inkiaf etdirmk iqtidarna malik olsunlar. Nitqd fikri inkiaf etdirrkn, ilk nvbd onu eidnin hafizsind qalmasna almaq, sonra onu yani mqayis il txyyl trmk v sonda fikrin itiraknn ryin yol tapmasna rait yaratmaq lazmdr.

Pedaqoji faliyytin sas subyekti mllim olduuna gr burada mllim myinin motivlri, mqsdlri v vziflri sas yer tutur. Pedaqoji faliyytin mzmunu v psixologiyas bir trfdn sosial amillrl, digr trfdn sosial psixoloji amillrl myyn edilir. Bu cr sosial amillr mllimin cmiyytdki mvqeyi v funksiyalarn, cmiyytin mllimin qarsna qoyduu tlblri aid etmk olar. Sosial psixoloji amillr gldikd, buraya trafdak adamlarn mllim xsiyyti v faliyyti il bal sosial gzlmlri, znn pedaqoji faliyyti sahsind onun z gzlm v ustanovkalarn aid etmk olar.

Mllimin cmiyytdki mvqeyi v funksiyalar cmiyytin gnc nslin trbiysi iin trbiy sisteminin v onun zyini tkil edn mumthsil mktblrinin inkiaf v tkmilldirilmsin verdiyi byk hmiyytl myynlir.

Mllimin pedaqoji faliyyti tin olmaqla, hm d rfli v xeyirxah faliyytdir. Bu faliyytin znmxsus vziflri vardr. Hr eydn vvl, bu faliyyt prosesind agirdlr mvafiq bilik, bacarq, vrdilr, elmlrin saslarna yiylnirlr. Pedaqoji faliyyt agirdlr bilik, bacarq v vrdilr alamaqla mhdudlamr, eyni zamanda onlara dnyagr, qid v inam alayr. Bu prosesd agirdlr zruri davran formalarna yiylnirlr. Onlarda fallq, biliy hrislik inkiaf edir.

Mllim xsiyyti onun pe fallnn mnbyi v hrktverici qvvsidir. Ona gr d mllim myind onun xsiyyti aparc yerlrdn birini tutur. Mllim xsiyyti lazmi sviyyd formalamazsa cmiyytin onun qarsna qoyduu sosial sifarii hyata keir bilmz. Ax xalq mllimi gnc xsiyytin mnvi alminin memar, cmiyytin etibar etdiyi xsdir. Cmiyyt n ziz, n qiymtli srvtini - uaqlar, z midini, z glcyini mllim etibar edir. Mllim is cmiyytin bu "qiymtli srvtini" pedaqoji faliyyt prosesind yetidirir, cmiyyt n bir yararl vtnda kimi formaladrr. Ona gr d gnc xsiyyti formaladran mllimin z xsiyyti yksk kild formalamaldr.

Pedaqoji faliyytin mvfqiyyti n hr bir mllim tbit v cmiyyt haqqnda drin biliklr yiylnmkl yksk inam, yksk ideyalla gr frqlnmkl yana bir sra mhm keyfiyytlr d malik olmaldr.

Pedaqoji faliyytin mvffqiyytind yksk keyfiyytllr malik olan mllim xsiyytinin formalamas mhm hmiyyt malikdir. Hmin keyfiyytlr faliyyt prosesind tdricn agirdlrin xsiyytinin lamtlrin evrilir. Qabaqcl mllimlrin i tcrbsini nzrdn keirdikd onlarda yksk urluluq, xlaqi keyfiyytlr, mumi mdniyyt v s. kimi keyfiyytlr mahid edirik. Pedaqoji qabiliyytlrl birlikd bu keyfiyytlr mllim z faliyytind mvfqiyyt qazanmaq imkan verir. Mllimin z faliyytind mvfqiyyt qazanmasnda onun xlaqi v iradi keyfiyytlri d mhm yer tutur. Bu keyfiyytlr mhkmlnir v mllim xsiyytinin daimi lamtin evrilir.

Mllimin xsiyyti uan qlinin, hiss v iradsinin inkiafna, onun hyatna sasl tsir gstrir. Mllimin xsiyyti tkc drs dediyi mddtd deyil, mktbi qurtardqdan sonrak dvrlrd d bzn hmin agirdlrin xsiyytin msbt tsir gstrir, ona tkan verir.

TFKKR PSX PROSES KM

Zeynall Glar Vahid q. BDU-nun II kurs magistrant

Real almin drk edilmsi duyu v qavrayla balasa da, onlarla bitmir v idrak proseslr tfkkr prosesi il davam edir. Duyu v qavraydan alnan mlumatlar hissi idrakn sviyylri kimi tfkkrn drketm srhdlrinin genilnmsind hm prosesual, hm d informasiya dayaqlar rolunu oynayr. Tfkkr prosesinin gcnd idrak prosesi hm drinlir, hm d genilnir. Tfkkr duyu v qavrayn kmyi il ld edilmi biliklrin ayr-ayr hisslrini mqayis edir, qarladrr, frqlndirir, mnasibtlri ayrd edir, yeni biliklri kf edir v hissi idrakdan veriln eylrin lamtlrini mcrrdldirir, qarlql laqlri aydnladrr v gerkliyin mahiyytin vararaq onu drk edir. Tfkkr reall onun mnasibt v laqlrind onun oxobrazl vasitli trflri il birlikd ks etdirir.

Tfkkr- insann psixi, idraki faliyytinin n yksk pillsi olub, gerckliyin onun mhm laq v mnasibtlrini kemi tcrb v mumilmi nitq vasitsi il ks etdirir. Ona gr d tfkkr cism v hadislr arasndak qanunauyun laq v mnasibtlrin mumilmi v vasitli inikasndan ibart olan idrak prosesi adlandrlr. nsann biliyi v kemi tcrbsi hissi idrakla v hafiz il qarlql laqy girrk onlar dyidirir. L. S. Vqotski bu prosesi hafiz v qavrayn intellektuallamas prosesi adlandrrd. Qavray idrak nqteyi nzrindn kateqoriya v dnm xsusiyytlri, hafiz is szl- mntiqi xarakter dayr. Tfkkr prosesind insan znd olan biliklri praktik tcrb yolu il uyunladrr v bu insana imkan verir ki, o mahiyytin daha drin qatlarna varid ola bilsin. Praktik faliyyt gerkliyin drk edilmsinin hqiqt ls kimi x edir. Tfkkr vasitsi il insan dnyan drk edir, ona tsir edrk dyiir. Tfkkr insann mk faliyytindn domudur v mqsd atmaq yolunda, mvffqiyyt qazanmada qarya xan manelri aradan qaldrman yollarn arayr.

Psixologiyada tfkkr konkret subyektin real psixi faliyyti kimi, tfkkrn nec inkiaf etmsini, nec yaranmasn,onun strukturunu, digr faliyyt nv il qarlql laqlrini yrnir. Tfkkrn tbitini aan A. N. Leontyev qeyd edirdi ki, tfkkrn quruluu praktik faliyytin quruluuna yaxnl il prinsipial xarakter dayr. Tfkkrn motivi tez-tez faliyytin motivi il st-st dr. Fikri faliyyt praktik faliyytdn frqli olaraq znn spesefik xsusiyytlrin malikdir. O daxilidir, qisaldlmdr v avtomatlamdr. Tfkkr insann tlim,mk,oyun faliyytind v inkiafnda,xsiyyt evrilmsind xsusi rol oynayr. Pe faliyytind sas mzmun komponentini tfkkr tkil edir v o bu i tmami il pedaqoji faliyyt d aid edilir.

Tfkkr psixi proses kimi bir sra spesefik xarakter v xsusiyytlr malikdir. lk bel lamt gerkliyin mumilmi inikasdr, tfkkr real dnyann ya v hadislrinin mumilmi inikasdr. kinci az hmiyytli olmayan tfkkr lamti real almin vasitli inikasdr. Vasitli inikasn mahiyyti odur ki, eylrin v hadislrin xsusiyytlri hkm vermk n vasitli informasiyann thlil yolu il ld edilmsidir.

Tfkkrn xarakterik xsusiyytlrindn biri d onun nitql laqd,vhdtd olmasdr. nsan daima szlr sasnda fikirlir. Hm nitqin, hm d tfkkrn sasn ikinci siqnal sistemi tkil edir. Nhayt, tfkkrn mhm xarakterik xsusiyytlrindn biri d geni haty malik olmasdr. Duyu, qavray v tsvvrlrin hat ed bilmdiklrini tfkkr hat ed bilir.

Tfkkr sosiol chtdn rtlnn psixi prosesdir. Hr bir frdin tfkkr insanlarn ictimai-tarixi tcrbsin istinad edir: tfkkr saysind frdi tcrb briyytin ld etdiyi zngin bilik ehtiyatna qoulur. nki qli mliyyatlar, proseslr, fndlr v s cmiyyt tarixinin inkiafnda, ictimai-tarixi tcrbd tkkl tapr. Odur ki.tfkkr ali idrak prosesi kimi hadislrin glck mnzrsini ver bilr. Tfkkr saysind insann fikri prosesi bu gndn glcy v ya ksin glckdn bu gn istiqamtind cryan ed bilr.Tfkkr mqsdynl idrak prosesidir. Adam fikirlrkn myyn bir mqsdl dnr, qarya xan mslmi,sual hll etmy alr. 

Tsadfi deyildir ki, ali idrak prosesi olan tfkkr bir sra elmlr trfindn aradrlr. Tfkkrn sas formas vardr: mfhumlar, hkmlr, qli ntic. Mhfum (anlay)- cism v hadislrin mhm,sas lamtlr gr ks etdirilmsindn ibart olan formasdr. Mhfumlar xsusi, mumi, konkret v mcrrd ola bilr. Xsusi mhfumlar tk,xsusi bir cism v ya hadisy aid olur. mumi mfhumlar bir qrup cism v hadisy xas olan mhm lamti ks etdirir. Konkret mfhumlar bilvasit qavranla biln, arxasnda ya tsvvr olunan mfhumlardr. Mfhumlar oxlu qarilql keidlrl tsvvrlrl baldr v eyni zamanda ondan hmiyytli drcd frqlnir.

Onlar psixoloji dbiyyatda eynilsdirilslr d gerckliyi inikas etdirmk xsusiyytlrin gr biri digrindn frqlnir. Tsvvrlr obrazl- yanidir, bilvasit verilmi informasiyan qavrayda inikas etdirir. Real tfkkr proseslrind tsvvr v anlaylar bzi vhdlikd verilir. Mhfum v tsvvrlr tinliklr zaman xsusi il akar bir yerd verilir. Mhfumlar keyfiyytc tsvvrlrdn frqlidir, tsvvrlr obrazlarla frdi urda yaranr, anlaylar szlrl vasitli yaranr v tarixi inkiafn mhsuludur.

Hkmlr- fikri proseslrin ba verdiyi sas akt v ya formadr.

Fikirlmk hr eydn vvl hkm vermkdir. Hr hans fikri proses hkmlrl ifad olunur. Hkmlr insann gerk dnyan onun xsusiyytlrind, laq v mnasibtlrind inikas etdirn drk etmnin xsusi formasdr. Hkmlrd cisimlr, hadislr arasnda myyn laqnin oldau, elc d cismin, hadisnin myyn keyfiyytin malik olduu tstiq v ya inkar edil bilr. Bu baxmdan hkmlr iqrari v inkari olmaqla iki yer blnr. Msln, ”Bu kitab maraqldr” dedikd kitabda maraqllq keyfiyytinin olduunu tstiq edirik. ”Bu tlb alqan deyil” dedikd is tlbd alqanlq lamtinin olmadn gstririk. Ona gr d birinci hkm iqrari, ikinci hkm is inkari hkmdr.

Hkmlr mmi, xsusi v frdi d ola bilrlr. muni hkmlrd eyni sinf, qrupa aid olan btn cism v hadislrd myyn bir cht ya tstiq,ya da inkar olunur. Xsusi hkmlrd is iqrari v ya inkari btn cism v hadislr deyil, onlardan bzilrin aid edilir. Frdi hkmlr is iqrar v ya inkar yalnz bir cism v ya hadisy aid olur. Cisimd hr hans bir siftin iqrar v inkar edilmsinin sciyysin gr rti, tqsimi, qti hkmlr vardr. Hr hans bir fikrin hqiqiliyini hkmlrd sylnmi rtlrdn asldrsa bu rti hkm adlanr. Tqsimi hkmlrd hr hans cism aid olan bir ne xsusiyyt iqrar v ya inkar edilir.

”Hkm cisimd bu v ya digr lamtin olduunu rtsiz, danqsz iqrar v ya inkar edirs o qti hkm hesab olunur. nsanlar hmi z hkmlrinin doru olub-olmamasn yoxlamaa alrlar. Bu chtdn hkmlr nv ayrlr: mmknlk, gerklik v zrurt hkmlri. Mmknlk hkmnd, cisiml onun lamt v keyfiyyti arasndak laq ehtimal kimi baa dlr. Bu hkmlrd deyiln lamt cisimd ola da bilr, olmaya da. Bel hkmlrin hqiqiliyi tcrbd yoxlanlr. Gerklik hkm cisiml, onun xasssi,sifti arasndak laqni ks etdirir. Zrurt hkm cisim v hadislrl onlarn lamtlri arasnda mvcud olan zruri laqlri ks etdirir. Bu hkmn n yksk formas hesab olunur, nki zrurt hkmlri tbit v cmiyyt qanunlar haqqnda elmin son szn qeyd edir. Msln, ”yer gn trafnda frlanr” Deyilnlrdn aydn olur ki, mmknlk hkm ola bilcklri, gerklik hkm olanlar, zrurt hkm is hkmn olanlar ks etdirir.

Psixoloji planda hkmlr- subyektin hrktidir, myyn mqsd v motivl baldr,insan nyis dnmy v hanssa qrar qbul etmy thrik edir. Hkmlr fikri faliyytin nticsidir, fikirln insann myyn mnasibtlrinin fikrin predmetin olan mnasibtidir. Hkmlr hrki xarakter dayr,znd sosial aspekti ehtiva edir. Hkmlrin sosial aspekti onun strukturunu rtlndirir, onun az v ya ox drcd mrkkbliyi digr fikirlr mnasibti il rtlnib. Hkmlr ilk df olaraq hrktd formalar. Hr hans hrkt seici xarakter dadndan.o nyi is tsdiq,inkar etdiyindn praktik hmiyyt dayr. Hkmlrin btn nvlrin adam birdn-bir yiylnmir.

SOSOLOGYA V SOSAL

Blmnin rhbri: dos. T.B.Aayev

AZRBAYCANDA SOSAL MDAF SSTEM

Aynur Barl, Azrbaycan Turzm nstitutunun

“Sosial problemlr” ixtisas zr doktorant

Sosial siyast dvltin sosial sinif v sosial qruplar n grdy btn nv tdbirlr sistemidir. Bu anlay ilk df XIX srin ikinci yarsnda Almaniyada ortaya xsada bugnk mnasndan frqli anlam dayaraq fhl v kapitalist sinfi arasndak mnft qardurmalarn nizamlamaq n dvltin grdy tdbirlri nzrd tuturdu.

Bildiyimiz kimi, lknin iqtisadiyyatn, snaye sahlrini inkiaf etdirmkl mulluq v glir ld etm imkanalarn genilndirmk mmkndr. Bu poseslr gedrkn yoxsulluun azaldlmasna byk bir qismd nail olmaq mmkn olsada cmiyytd hr zaman dvltin sosial mdafisin ethiyac olan insanlar mvcud olacaqdr. Tbiidir ki, bu qruplarn sosial mdafisinin smrli tkili hr zaman dvlt trfindn tnzimlnmlidir. lbtt, sosial mdafi sistemi bundan yaralanan insanlarn yoxsulluunun davaml mdafisi n uzunmddtli hll yolu deyildir. Sosial mdafinin yax tkili iqtisadi bazann mhkmliyindn, lknin inkiaf sviyysindn asldr. Azrbaycanda da sosial sitemin qurulmasnda bir ox ilr grlb v grlmkddir. Bu sahd bir sra islahatlar hyata keirilir.

Azrbaycanda sosial mdafi sistemi pensiya tminat, sosial mavintlrin verilmsi v nvanl dvlt sosial yardm istiqamtind aparlr. Pensiya tminat vtndalarn glir ld etm imkanlar mhdudladqda onlarn mdafisini nzrd tutur. Bu qocalqla, xstlikl v yaxud isizlikl bal ola bilr. Pensiyalarn verilmsi sosial sorta sistemin saslanr. Bel ki, vtnda mk faliyyti il mul olarkn eyni zamanda znn glck pensiyasna mxsus vsaitin Dvlt Sosial Mdafi Fondunda toplanmasna da nail olur. Azrbaycan da pensiya tminat “Vtndalarn pensiya tminat”(6 fevral 2006-c il tarixli )haqqnda qanunla tnzimlnir. Tbii ki, bu qanunda sonradan myyn dqiqlmlr aparlmdr.

Sosial mdafinin digr elementi hr hans glir mnbyi olmayan v yaxud gliri qbul edilmi meyarlarn altnda olan aztminatl aillr nvanl soial yardmn gstrilmsidir. Tbii ki, aztminatlln myyn edilmsi n qanunda oxlu sayda meyarlar vardr. Aztminatl ail dedikd aylq gliri orta aylq glir meyarndan aa olan aillrdir. nvanl sosial yardmn tyin edilmsi zaman aily btn mnblrdn daxil olan glirlr nzr alnmaldr. Btn mlumatlar ld edildikdn sonra hmin aillrin zvlrindn hr hans birin yaxud mmkns bir nesin i imkan yaradlmaldr. vvllr u yardmlar 6 ay mddtin verilirdis indi 1il mddtin tyin edilir. Azrbaycanda bu mexanizm “Pola”modelin saslanr. Yni yardmlar myyn aylara blnrk verilir. in modelind is bu tamamil frqlidir. Yardmlar birdflik verilir v bu da aily zn myyn tsrffat qurmaqda kmk edir.

Sosial mdafinin sas elementlrind biri d halinin el quplarna ayrlan yardmdr ki, bu qrupun dvltin qaysna daha ox ehtiyac var. nki onlar daha hssas insanlardr. Bunalara lillr, valideyn himaysindn mrhum olan uaqlar, qaqnlar, mcburi kknlr, salamlq imkanlar mhdud olan uaqlar v.s. daxildir.

Sosial mdafi el bir mexanizdir ki, burada lknin srvtinin bir hisssi varl tbqdn yoxsul tbqy istiqamtlndirilir. Azrbaycan qanunvericiliyind bu sah enidir v tam formalamayb. Lakin grln ilri d gzard etmk olmaz.

dbiyyat

“Sosial mavintlr haqqnda” Azrbaycan Respublikasnn Qanunu. Bak.7 fevral 2006-c il

“nvanl Dvlt Sosial Yardm “Haqqnda Azrbaycan Respublikasnn Qanunu. Bak 16 noyabr 2005-ci il

halinin Sosial Mdafisinin Gclndirlmsi il bal lav tdbirlr haqqnda Azrbaycan Respublikasnn Srncam. Bak 22 yanvar 2007-ci il

AIQ HKUMT KONSEPSIYASININ AZRBAYCANDA TTBIQI XSUSIYYTLRI

lizad Elmddin Musaxan olu

AMEA-nn Flsf v Hquq nstitunun doktorant

email: elmeddin.zade@gmail.com

Aq Hkumt problemin mxtlif nzri baxlar mvcuddur. Bir trfdn aq hkumt texnoloji dyiikliyin nticsi kimi idaretmd Web2 texnologiyasnn findamental rol oynamasnn nticsidir. Digr bir trfdn aq hkumt ictimai xidmtlrin dyrind ba vern dyiikliy uyun olaraq yeni ictimai tkilatlanma mdniyytinin zruri olaraq meydana gtirdiyi struktur dyiikliyidir. Btn nzri baxlar tsdiq edir ki, Aq Hkumt masir dvrn idaretm modelidir. Guardian Orta yazr ki, hkumtin hyata keirdiyi siyasi doktrina btn sviyylrd ictimai aradrma v nzart n aq olmaldr. Calderon v Larenzonun fikrinc, aq hkumt vtndalarn n dediyinin v n soruduunu eitmk n olarla daimi mzakirlr aparan, vtndalarn istk v arzularna saslanaraq qrarlar qbul edn, xidmtlrin gstrilmsind vtnda-dvlt mkdaln asaladran aq v ffaf kommunikasiya quran dvltdir [1,13].

ffaflq, itiraklq v mkdalq prinsiplri sasnda aq hkumt informasiya texnologiyalarna saslanaraq idaretmni modernldirmk v hkumtin smrli faliyytini gclndirmk n yeni strateji yol kimi dyrlndiril bilr. Hkumt qrarlar qbul edrkn, ictimai layihlri hyata keirrkn vtndalarn ehtiyaclarn nzr ala bilmk n ffafla stnlk verir. ffaflq informasiyann btn ictimaiyyt n latan olmas v hkumtin qrarlar bard mlumat olmas kimi myyn olunur. Demokratik hkumt zrind ictima nzart mexanizmi olan ffaflq siyasti vtndalarn hkumt informasiyasn srbst ld etmsi, brokratiyann korrupsiya hrktlrinin qarsn almaq n ttbiq olunan mhm vasitdir.

Vtndalarn ictimai xidmtlrin gstrilmsi zrind nzart etmsi hkumtl vtndalar arasnda qarlql inam yardaraq geni mkdalq n rait yaradr. Aqlq siyasi sistemin nfuzunun gclnmsi n tlb olunan inam yaradr. ctimai xidmtlrin hyata keirilmsi baxmndan aq hkumt idaretm sisteminin ictimai nzart v yaxladrmaya aq olmas mnasn verir.

Aq hkumt dedikd hkumtin v ictimai xidmtlrin idar edilmsinin btn trflrinin ictimai mzakir n aq olmas nzrd tutulur. Bellikl aq hkumt idaretm sahsin geni yaylm mdni v texniki reallqdr [3, s.7]. Aq hkumt yalnz internet erasnda mmkn ola biln yeni hkumt modelidir.

Bu model dvlt, vtnda v biznes arasnda gcl, inaml mnasibtlr qurmaq n inzibati islahatlarn hyata keirilmsin saslanr. nternet texnologiyalardaha effektiv itiraklq modelinin qurulmasna imkan yaradr. Bunu nticsind, aq hkumtin ffaflq, itiraklq v mkdalq prinsiplri demokratiyan gclndirir, hkumt v vtndalarn birg faliyytin tkan verir. Hkumt vtndalarn z problemlrini zlri hll ed bilsi n onlar informasiya il silahlandrmaldr. nformasiya texnologiyalar informasiya v mlumat toplamaq, mumildirmk, nr etmk, paylamaq, grntlmk, mlmat daha effektiv etmk n dyr lav etmk inkanlar yaradr.

Masir texnologiyalar vtndalarla dvlt arasnda mnasibtlrin kkl kild dyimsin imkan verir. nformasiya texnologiyalar idaretm sahsind v ictimai xidmtlrin hyata keirilmsind modernlm n byk potensial yaradaraq hkumtlr z faliyytlrinin yenidn qiymtlndirmk v dyimk imkan verir. Bu mhit idartemd yeni mdni dyr yaradr. nformasiya texnologiyalarnn ttbiqi hkumtl vtndalar arasnda mnasibtlrin yeni formalarn yaradr.

Aq hkumt vtndalarn hkumtin idaretm iind yaxndan itirakln tmin edn aq platformadr. Hkumtin faliyytinin yaxlamas il bal cmiyytdn gln ideyalarn qbul edilmsi hkumtin aqlnn sas rtidir.Hkumt informasiyann latan v faydal olmas n tdbirlr hyata keirmli, vtndalar, zl sektor v iilr z ideya v fikirlrini paylamaq n mkanlar yaratmaldr. Aq hkumtin sas prinsipi olan ffaflq mlumatlarn ictimaiyyt n aq olmasdr. nfromasiyann aql n mhm infrastruktur yaradlmaldr.

Btn vtndalarn istifad ed bildiyi onlayan platforma informasiyann latanln tmin edir. Vtndalarn aq hkumt planlarna clb olunmasnn n geni yolu onlayn vasitlrdn istifad etmkdir. Onlayn ictimai itiraklq yeni ideyalarn yaranmas, problemlrin hll olunmas n yeni yanamalarn yaranmas, ictimai aql tmin etmk, cmiyyti maariflndirmk, formal v qeyri-formal ks laqni tmin etmk imkan verir. Onlayn ictimai itiraklq karudsorsinq v ideya yaratma, onlayn msabiq v yarlar, wiki texnologiyalar, onlayn shbtlr v sosial media vasitsil hyata keirilir.

Aq hkumt konsepsiyas hkumtlrin z faliyytlrind sas prinsip sadiqliyini tlb edir: ffaflq, itiraklq v mkdalq [4,21].

Aq hkumt siyastinin istiqamtlrindn biri hkumt idarlrinin sosial mediyaya aq olmasdr. Dvlt orqanlar v onlarn vzifli xslri twitter, youtube, facebook social bklrindn geni istifad etmkl vtndalarla laq qurmaa stnlk vermlidirlr. Aq Hkumt tbbslri xsusn Web2 texnologiyas v sosial media vasitlri el bir arxitektur yaradr ki, vtndalar xidmtlrin passiv itiraks olmur, hm d z hquqlarnn tmin olunmasda aktiv itirak edirlr.

2009-cu ild AB prezidenti Barak Obama znn ilk addm kimi ffaflq v Aq Hkumt Memorandumunu elan etmidir. Bu memorandum ffaflq, itiraklq v mkdal aq hkumtin sas meyarlar kimi irl srr. 2009-cu ilin dekabrn 8-d tsdqi edilmi Aq Hkumt Direktivi eyni prinsiplr syknrk dvlt infromasiyasnn aqln genilndirmk, informasiyann keyfiyytini yaxladrmaq, aq hkumt mdniyytinin yaradlmas v vtndalarn idaretmd itirakln tmin edn tsisatlarn formalamasn tlb edir [5,9].

Azrbaycan mstqil dvlt kimi ffafln artrlmas v aq hkumtin tviqi il bal faliyytin tkmilldirilmsi, bu sahd beynlxalq tcrbnin mbadilsi v beynlxalq sylr z thfsini ver bilmk n 2011-ci ild Aq Hkumt Trfdalna qoulmudur.Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 5 sentyabr 2012-ci il tarixli 2421 nmrli Srncam il dvlt v yerli znidar orqanlarnn faliyytinin aq hkumt prinsiplrin uyunladrlmas, qrarlarn qbulu prosesind ictimaiyytin itiraknn genilndirilmsi v ffafln artrlmas sahsind siyastin ardcl hyata keirilmsini tmin etmk n “Aq Hkumtin tviqin dair 2012-2015-ci illr n Milli Faliyyt Plan”n tsdiq edilmidir [6].

Milli Faliyyt Planna uyun olaraq ffafln artrlmas v aq hkumtin tviqi sahsind aadak tdbirlrin grlmsi tmin edilckdir:

nformasiya ld edilmsinin asanladrlmas

Dvlt orqanlarnn z faliyyti bard ictimaiyyt mntzm mlumat vermsi

Normativ hquqi aktlarn vahid elektron bazasnn faliyytinin tkmilldirilmsi

Dvlt orqanlarnn faliyytind ictimaiyytin itiraknn genilndirilmsi

Elektron xidmtlrin tkmilldirilmsi

Maliyy nzartini hyata keirn orqanlarn faliyytind ffafln artrlmas

Vergi nzarti v yoxlamalar prosesind ffafln artrlmas

Mineral ehtiyatlarn hasilat il mul olan snaye sahlrind ffafln artrlmas

Aq hkumtin tviqi n grln tdbirlrl bal maariflndirmnin v mkdaln hyata keirilmsi

Azrbyacanda daha ffaf, smrli v hesabatl hkumt qurmaq n Aq Hkumt Mlumat nzriyysinin uurla ttbiq edilmsi n aadak suallara elmi chtdn saslandrlm cavab vermk lazm glir.

Aq hkumt mlumatnn faydas ndir?

Aq Hkumt Mlumatnn idaretmd mvcud statusu ndn ibartdir?

Hkumtin aq olmasnn sas istiqamtlri hanslardr?

lkd Aq Hkumt tbbslri il bal hans addmlar atlr?

Hans problemlr meydana gl bilr?

Glckd hans tdbirlr grlmlidir ki, bu siyast genilnsin?

dbiyyat

Open Government mplementation Model: Moving to ncreased Public Engagement http://www.a51.nl/storage/pdf/ Freddy Mariez Navarro Open Government: how to teach their lessons? http://www.freddymarinez.com/docs/OPEN-GOVERNMENT.pdfAzrbaycan Respublikasnda informasiya cmiyytinin inkiafna dair 2014-2020-ci illr n Milli Strategiyahttp://president.az/articles/11312)

Ubaldi, B. (2013), “Open Government Data: Towards Empirical Analysis of Open Government Data Initiatives”, OECD Working Papers on Public Governance, No. 22, OECD Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/5k46bj4f03s7-enUSAD Open Government Plan V2.0 04.09.2012

http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pdact584.pdfAq Hkumtin tviqin dair 2012-2015-ci illr n Milli Faliyyt PlanAzrbaycan Respublikas Prezidentinin2012-ci il 5 sentyabr tarixli 2421 nmrliSrncam il tsdiq edilmidirhttp://www.justice.gov.az/31.htmБРЕНД КАК СОСТАВЛЯЮЩАЯ МАРКЕТИНГА

Бейбутова Чинара

магистрантка БГУ II курса

Одним из основных механизмов реализации стратегических направлений по развитию бизнеса компании является управление ее активами. Традиционно применение данного механизма базировалось на управлении материальными и финансовыми активами, и лишь недавно в сферу управления были включены нематериальные активы, относимые к категории интеллектуальной собственности и составляющие основу так называемого интеллектуального капитала компании. К основным объектам интеллектуального капитала принято относить: права на промышленную собственность, торговые марки (бренды), фирменные наименования, деловую репутацию, наличие клиентской базы и др., т.е. все аспекты интеллектуальной собственности нематериальных активов.

Бренд (англ. brand — товарный знак, торговая марка, клеймо, то есть марка товара) — термин в маркетинге, символизирующий новый инновационный товар или услугу; популярная, легко узнаваемая и юридически защищённая символика какого-либо производителя или товара.

Слово «бренд» произошло от древнескандинавского «brandr», которое переводится, как «жечь, огонь». Так называлось тавро, которым владельцы скота помечали своих животных [1]. Иногда считается, что синонимами такого понятия, как «бренд», являются понятия «товарный знак» или «торговая марка». Ранее термином «бренд» обозначался не всякий товарный знак, а лишь широко известный. В настоящее время этот термин в средствах массовой информации употребляется как синоним термина «товарный знак», что, по мнению специалистов-патентоведов, является не вполне корректным. С точки зрения специалистов в области товарных знаков и юристов, специализирующихся в области товарных знаков, понятия «бренд» и «брендинг», строго говоря, не правовые понятия, а термины, используемые в потребительской среде для объединения этапов продвижения товаров на рынок. Понятие бренда, по мнению этих авторов, является некоторой совокупностью объектов авторского права, товарного знака и фирменного наименования.

В законах большинства стран используется правовое определение, предложенное Американской ассоциацией маркетинга: «имя, термин, знак, символ или дизайн или комбинация всего этого, предназначенные для идентификации товаров или услуг одного продавца или группы продавцов, а также для отличия товаров или услуг от товаров или услуг конкурентов».

Брендинг — это процесс формирования имиджа бренда в течение длительного периода через образование добавочной ценности, эмоционального либо рационального «обещания» торговой марки либо немарочного продукта, делающего его более привлекательным для конечного потребителя, а также продвижение торговой марки на рынке. С точки зрения владельца торговой марки уровень ценности бренда для потребителя позволяет товару быть более конкурентоспособным либо даже более дорогостоящим по сравнению с товаром, не обладающим особыми качествами для покупателя.

Главная задача маркетинга инноваций состоит в том, чтобы постоянно оптимизировать рыночное позиционирование своих брендов, потому что целевые покупатели изменяются – и конкуренты тоже. Неотъемлемая характеристика рынков – динамизм, изменения. Сильный бренд должен обеспечить выбор инновации покупателями в каждой возможной ситуации покупки, в каждом канале сбыта [2, с.255].

Создание бренда – это многоуровневая программа, включающая: марочную стратегию, разработку бренда и элементов визуализация (графическое изображение, цветовой дизайн торгового знака, девиз компании и т.д.), реализацию комплекса мероприятий, направленных на становление и продвижение бренда [2, с.263].

Что касается нашей страны, то азербайджанским брендом можно назвать «ASAN xidmt». По словам президента Азербайджанской Республики Ильхама Алиева Азербайджанский бренд «ASAN» приковывает к себе внимание всего мира [3]. Цель деятельности центров «ASAN xidmt» - удовлетворение граждан правовыми услугами, оказываемыми им государственными органами, обеспечение прозрачности, полное устранение случаев коррупции, применение современных технологий, формирование в отношениях государственный служащий - гражданин нового образа мышления - подхода «обязанность государственного служащего - обеспечить права гражданина». 29 декабря 2012 года в качестве пилотного проекта в Баку приступил к деятельности центр «ASAN xidmt» номер 1. Внедрение «ASAN xidmt», как успешной модели, поощряется не только в Азербайджане, но и в других странах. Это направление является одним из основных в сотрудничестве с различными международными партнерами, в том числе Европейским Союзом.

Список литературы

1. Бренд https://ru.wikipedia.org/wiki2. Васильев В.П.Управление инновациями. Учебное пособие. М., Дело и Сервис, 2011, 400 с.

3. Ильхам Алиев: Азербайджанский бренд "ASAN" приковывает к себе внимание всего мира. http://www.vzglyad.az/news.UAQ V YENYETMLR QARI MT ZORAKILII SOSAL PROBLEM KM

Hacyeva Nrmin Rafail qz,

BDU-nun II kurs magistrant

Son onilliklr rzind mit zorakl bir ox digr sosial v frdi problemlri yaradan, ciddi v iri miqyasl problem kimi qbul edilir. Xsusil, bu illr rzind bel bir fikir formalamdr ki, yalnz gnahkarlar czalandrmaqla kifaytlnmk doru deyil, eyni zamanda onunla sosio-psixoloji i aparmaq lazmdr ki, cinaytin tkrarlanmasnn qars alnsn. Zoraklq qurban olan insanlarla da reabilitasiya ii aparmaq lazmdr, onlara sosial, psixoloji, hquqi v htta iqtisadi yardm gstrmk lazmdr.

Tdqiqatlar bel qnat glmidirlr ki, ail daxilind uaq v yeniyetmlr qar zorakla yol aan n balca sbb valideynlrin xsi keyfiyytlrindn irli glir. vladlarna qar zoraklq gstrn valideynlr sasn, psixi pozunluu olan v gcl emosional stress yaayan insanlardr [1, sh. 248]. Zorakla mruz qalm uaq v yeniyetmlrd yaadqlar hadisnin nticlri ilkin v davaml fiziki v psixoloji travmalar olaraq grn bilr. lkin nticlr fiziki zdlr, gyrmlr, evdn qama, gizlnm, zn qapanma v s kimi psixoloji pozuntular aiddir.

Davaml nticlr is uan fiziki v psixoloji inkiafnda yaranan lngimlr, pozuntular daxildir.

Zoraklq mhitind yaayan v zoraklqdan zrr kmi xslr dht, tla, acizliyik, midsizlik v ya gcszlk, thlksizlikl bal narahatlq, gnahkarlq hissi, ruh dknly, dhtli qarabasmalar, znd minlik hissinin itirilmsi, xoaglmz xatirlr, hycan hisslri, depressiya, fobiyalar, kdr, intihara meylilik, zn gnahlandrma, inam hissinin itirilmsi, ruhi sarsntlar, spirtli ikilr v narkotik vasitlrdn asllq, qisas hissi v s. kimi hisslri keir bilr.

Hazrda sosial iin nzriyy v praktikasnda mit zoraklnn yaranma sbblrinin izahna dair bir ne mxtlif yanamalar mvcuddur. Bir istiqamtin nmayndlri burada sas diqqti psixoloji (zoraklq edn xsin xroniki psixi problemlri, daxili grginlik, stress ) v ya ya psixososial amillr (aildaxili mnasibtlr v ail tarixsi) mrkzlndirilmsinin trfdarlardr. Digr bir yanamalara gr is, narkotik v ya spirtli ikilrdn asllq, maddi tinliklr, qurbann cinaytkardan asll (sosial v ya iqtisadi), xarici mhitin stabilliyi pozan (ya hddi, isizlik, cinaytkarn digr sosial problemlri,onun sosial tcridi) tsiri v s. kimi situativ amillrin tsiri zorakln yaranmasn rtlndirn amillrdir [3, sh. 92].

Bu v ya digr yanamalarn ttbiqi nticsind yerli v xarici tdqiqatlarn tcrblrin saslanaraq mit zoraklnn bzi xsusiyytlrini qeyd etmk olar. Qeyd alnan, mit zorakl hallarnn keyfiyyt v kmiyyt thlilin sasn aadak nticlri gstrmk olar:

–Zorak davran daha ox qadnlara v uaqlara qar trdilir;

–Psixoloji v fiziki zoraklq n ox yaylm zoraklq formasdr;

–Zoraklq daha ox yad, knar xslr trfindn deyil, qohumlar v tanlar trfindn trdilir;

–Zoraklq qurbanlar ksr hallarda zorakla mruz qaldqlarn drk etmir, bunu normal aildaxili mnasibtlr olaraq qbul edir.

–Zrrknlr v onlarn qohumlar polis ikayt etmir, sasn dostlar v ya xsusi mssislrdn dstk axtarrlar;

–Zorakla mruz qalm insanlar ksr hallarda hquqlarn bilmir, ikayt ed v ya yardm ala bilcklri qurumlar haqqnda mlumatszdrlar;

–Zoraklq tkrarlanan haldr;

–Zoraklq etnik mnsubiyyt il bal deyil;

–Mit zorakl cins frqi il bal deyil;

–Mit zorakl dvri xarakter dayr.

Btn bu fikirlr onu gstrir ki, cmiyytd mvcud probleml bal kifayt qdr maariflndirm ilri aparlmr.

Zorakln mxtlif formalar mvcuddur. Mit zorakl fiziki, cinsi, emosional, iqtisadi zoraklq v etinaszlq formalarn znd birldirir. Aradrmalar sbut edir ki, mit zoraklnn ayr-ayr formalarnn uaq v yeniyetmlr olan tsiri d mxtlifdir. Hminin, frqli ya kateqoriyalarndan olan uaq v yeniyetmlr zorakln tsirini mxtlif kild yaayr. Bel ki, zorakln nticlri frqli ya dvrlrind mxtlif cr tzahr ed bilr.

Mit zoraklna mruz qalm uaq v yeniyetmlrin profilaktikas il mul olan sosial i mtxssislrinin qarsnda aadak vziflr durur:

Sosial thlkli vziyytd olan yetkinlik yana atmayanlarn v onlarn aillrinin akar edilmsi;

"Risk qrupuna daxil olan" uaq v yeniyetmlrin aillrin sosial yardmn gstrilmsi zr frdi reabilitasiya proqram v plan hazrlamaq;

Yetkinlik yana atmayanlarn baxmszlnn profilaktikas il mul olan mxtlif idar v qurumlar tin hyat raitind yaayan uaq v yeniyetmlrin problemlrinin profilaktikasnn tkil edilmsi prosesin clb etmk;

Sosial thlkli vziyytd olan aillr kmk etmk, onlar normal sosial faliyyt qaytarmaq.

dbiyyat

Психология подростка /Под ред. А.А. Реана. – СПб.: «прайм-ЕВРОЗНАК», 2003. – 480 с.

Социальная работа. Ростов н/Д., Феникс, 2003, 576 с.

Холостова Е.И.Настольная книга специалиста: социальная работа с семьей. М.; Тул

SOSAL SFERASINDA SOSAL DALTN YER V ROLU

sgndrova Aysel brahim q.

BDU-nun doktorant

“dalt gcl olann trfinddir”

Platon

Sosial dalt, daltin bir nvdr. Sosial dalt hr bir frdin eyni haqlara, mdafiy, vziflr v sosial imkanlara sahib olduu ideal trlri ehtiva edir. Sosial dalt sosial siniflr arasndak iqtisadi brabrsizliyin aradan qaldrlmas v iqtisadi olaraq zif olan sinfin digr sosial siniflr qar qorunmas kimi d trif ver bilrik. Sosial daltin aadak nsrlri vardr: insan haqlarna hrmt, normal yaay standartlar, insani yaay rtlri, mskunlama imkanlar, iqtisadi tminat.

Sosial dalt sosial iin (NASW 1996) Etik Standartlarnda etik prinsip kimi qeyd olunub v sosial daltin brqarar olmasnda sosial i mtxssislrinin sas vziflrindn biri kimi qeyd olunub. Bu prinsip qsa olaraq aadak formada ifad olunmudur:

“Sosial i mtxssislri incidiln v tzyiq altnda olan frdlr v qruplarla birlikd v onlarn adndan ictimai dyiikliyi hyata keirmy chd edirlr. Sosial i mtxssislrinin ictimai dyiiklik chdlri ilkin olaraq yoxsulluq, isizlik, diskriminasiya v digr sosial daltsizlik nsrlrin doru hdflnmidir. Burada is sas mqsd insanlar arasnda mdni v etnik frqliliy dair mlumat v hssasln brqrar edilmsidir. Sosial i mtxxislri insanlarn ehtiyac duyduu bilgi, xidmt v resurslarn latan olmasnda brabrliyin tmin edilmsin chd edirlr. Sosial i mtxxsislri istr lokal, istrs d qlobal miqyasda toplumun rifahnn v onlarn sosial mhitinin inkiaf etdirilmsind byk rol oynayrlar. V sosial daltin hyata keirilmsi n sosial, iqtisadi, siyasi, mdni dyrlri inkiaf etdirrk insanlarn tml ehtiyaclarnn tmin edilmsind kmki, hyat raitlrinin yaxladrlmasnda qoruyucu bir rol oynayrlar.”

Sosial iin etik standartlarnda sosial dalt aq kild izah edils d sosial iilr sosial dalt aadak kimi yanarlar: sosial daltin brqrar edilmsi v mdafisi n sosial iin z hm dvltin iind hm d bzi vaxtlarda onun qarsnda olmaldr ( Becker v MacPherson, Adams, Dominelli, Payne,Craig). Sosial i mtxssislri dvltin iind professional bir qurum olaraq sosial rifahn tmin edilmsi n faliyyt gstrrkn, sosial daltin tmin edilmsin ziyan ver bilck sosial siyastin hdflri qarsnda radikal, tnqidi bir mvqe tutmaldrlar. Bel bir mvqe sosial i nizamnn dyrlri irisind yer alan demokratiyann tbitindn irli glir.

Sosial i mtxxsislrinin sosial dalt haqqnda fikirlrini ks etdirn mxtlif tdqiqatlar mvcuddur. Bunlar arasnda Weiss(2005) znn beynlxalq aradrmasnda 10 lkdn 781 sosial ii arasnda soru aparmd. Aradrma nticsind mlum olmudur ki, soruda itirak ednlrin demk olar ki, hams sosial iin birinci hdfi kimi sosial daltin tmin edilmli olduunu dnrlr. Bununla brabr yoxsulluq kimi son drc geni yaylm sosial problemin sbbi kimi frdi atmazlqlar deyil, fundamental v ictimai sbblr nvan gstrrk sosial daltin tmin olunmamasn qeyd etmilr.

mumilikd gtrsk sosial i mtxssislri cmiyytd sosial daltin brqrar olmasnda msuliyyt dayrlar. Yni:

Ayr-sekilikl mbariz Sosial iilr ya, mdniyyt, cins, cinsi seim, mdni vziyyt, sosial-iqtisadi status, siyasi bax, irq, dini inanc v baqa fiziki xsusiyytlrin gr ediln ayr-sekiliy qar mbariz aparmaqda borcludurlar.

Mxtlifliyin tannmas – Sosial iilr frd, ail, qrup v cmiyytl bal frqliliklri nzr alaraq faliyyt gstrdiklri toplumdak etnik v mdni frqliliklri tanmal v hrmt etmlidirlr.

Resurslarn brabr paylanmas – Sosial iilr idar etdiklri resurslar daltli v ehtiyaclara mtnasib formada paylanmasna diqqt etmlidirlr.

Adil olamayan siyast v qanunlarla mbariz Sosial iilr resurslarn kifayt olmad v ya resuslarn paylanmasnda siyast v qanunlarn zrr verdiyi, daltsiz ya da tzyiqin olduu vziyytd mvzuya z rhbrlrinin, siyastilrin, cmiyytin diqqtini kmlidirlr.

Birlik v hmrylik zminind faliyyt – Sosial iilr sosial stiqmaya, damalanmaa ya da tabeiliy gtirib xaran sosial rtlrl mbariz aparmal v hamn hat edn toplum n almaldrlar.”

Sosial iin sas mqsdi sosial dalti dstklmkdir. Bu xsusiyytlri il d sosial i bir insan haqlar pesidir.

dbiyyat:

Adams Dominelli. Social Work: Themes, sues and Critical Debates, Basingstoke, Macmillan: 2009, p.97

Clark J.W. Social Justice Beliefs, Practice Behaviors of Social Workers and The Social Work Mission, Walden University School of Health and Human Services: 2012, p.125

Code of Ethics. National Association of Social Workers, 2008.

Qhrmanov E.., hmdov Y.P. Sosial iin saslar. Azrbaycan Universiteti. Bak, 2014, sh.277

AZRBAYCANDA GNCLR SYASTNN TKL

fibyli Rbab

BDU-nun II kurs magistrant

Gnclr cmiyytin sosial strukturunda mhm yerlrdn birini tuturlar. Masir dvrd hr bir dvltin sosial siyastinin sas istiqamtlrindn biri mhz gnclr siyastinin lazmi sviyyd hyata keirilmsidir. Azrbaycanda da gnclr siyasti dvltin sosial siyastinin sas trkib hisslrindn biri hesab olunur v bu istiqamtd sasl islahatlar hyata keirilir.

Bu gn Azrbaycanda gnclr siyasti dvlt siyastinin sas istiqamtlrin birin evrilmidir. Dvlt gnclr siyastinin sas istiqamtlri “Gnclr siyasti haqqnda” Azrbaycan Respublikas Qanunu il aadak kimi myynldirilib:

gnclrin mnvi-xlaqi trbiysi v ictimai proseslr clb olunmas;

qabiliyytli gnclr dvlt qays;

gnclrin salnn qorunmas v fiziki inkiaf;

gnc aillr dvlt yardm;

gnclr tkilatlarna dvlt yardm.

Mrhum prezidentimiz ulu ndr Heydr liyevin gnclrin sosium inkiafnda rolunu artrmaq, paytaxt v regionlarda yaayan gnclrin lk miqyasnda cryan edn proseslrd itirakn v msuliyytini yksltmk mqsdi il islahatlara start vermidir. “Hr bir Azrbaycan gnci hr eydn ox mstqil Azrbaycann bu gn, glcyi haqqnda dnmlidir” deyn mummilli lider 1994-c ild Gnclr v dman Nazirliyinin sasn qoydu. Bu siyasi dvlt institutu qsa vaxtda gnclr siyastinin sas konturlarn myynldirdi v realladrmaa balad. Mrhum prezidentimizdn sonra is cnab prezident lham liyev H.liyevin siyastini uurla hayata keirir. Eyni zamanda Azrbaycann birinci xanm, YUNESKO-nun v SESKO-nun xomraml sfiri, Heydr liye Fondunun prezidenti, millt vkili Mehriban liyevann da gnclr xsusi qays qeyd olunmaldr. Mhz Mehriban liyevann sdrliyi il Bakda “Gnclrin mulluq sammiti”nin keirilmsi buna sbutdur.

“Azrbaycan Respublikasnn Gnclr v dman Nazirliyi haqqnda” Azrbaycan Respublikas Prezidentinin1994-c il 26 iyul tarixli frman, “Gnclr siyasti haqqnda” Azrbaycan Respublikasnn Qanunu, Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 2011-ci il 7 iyul tarixli 1621 nmrli Srncam il tsdiq edilmi “Azrbaycan gncliyi 2011-2015-ci illrd” Dvlt Proqram v gnclr siyasti sahsind digr normativ hquqi aktlar, habel Azrbaycan gnclrinin forumlarnn keirilmsi gnclrl i sahsinin hquqi saslarn v icra mxanizmini myyn etmidir.

Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 2005-ci il 30 avqust tarixli Srncam il tsdiq edilmi “Azrbaycan Gncliyi Dvlt Proqram (2005-2009-cu illr)” dvlt gnclr siyastinin hyata keirilmsi yolunda mhm faliyyt sndi olmudur. Bu Dvlt Proqramnn icras nticsind dvlt gnclr siyastinin prioritet sahlrind msbt dyiikliklr olmu v uurlar ld olunmudur. lkmizin ictimai-siyasi hyatnda gnclrin yaxndan itirak n lazmi rait yaradlm v bu sahd irlilyilr nail olunmudur. Dvltin qays nticsind gnclr tkilatlarnn dvlt gnclr siyastind itirakn tmin edn hquqlar genilndirilmi, onlarn layih v proqramlarna mtmadi dstk verilmidir. 2002-ci il aprelin 9-da qbul edilmi “Gnclr siyasti haqqnda” qanun Azrbaycan Respublikasnda gnclr siyastinin mqsdlrini, istiqamtlrini, tkilati-hquqi saslarn myyn edir. Qanunla myyn edilir ki, gnclr siyasti dedikd gnclrin hrtrfli inkiafn, cmiyytin hyatnda onlarn fal itirakn tmin etmk mqsdi il dvlt trfindn ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi, tkilati-hquqi raitin yaradlmasna ynldilmi tdbirlr sistemi baa dlr.

lkmizd uurla hyata keiriln dvlt gnclr siyasti glck nslin intellektual sviyysinin artmasna da olduqca msbt tsir gstrir. Azrbaycan gnclrinin xaricd thsilinin hyata keirilmsi Azrbaycanda intellekt kapiatlnn inkiafna xidmt edn mhm amillrdn hesab olunur. Xarici lklrin nfuzlu ali mktblrind azrbaycanl gnclrin thsil almalarn v onlarn mstqil Azrbaycann inkiaf n gcl amil evrilmlrini tmin etmk mqsdi il “2007-2015-ci illrd Azrbaycan gnclrinin xarici lklrd thsili zr Dvlt Proqram” tsdiq edilmidir.

Gnclr siyastinin trkib hisslrindn biri d onlarn mulluunun lazmi sviyyd hyata keirilmsidir. Bu gn gnclrin dvlt quruculuu ilrin clb olunmas prosesi hyata keirilir ki, bu da mul gnclrin sayn artrr.

Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 2007-ci il 23 yanvar tarixli 515 nmrli frman il tsdiq edilmi “Azrbaycan Respublikasnda gztli ipoteka kreditlrinin verilmsi Qaydalar” gnc aillrin v hrbi qulluqularn sosial vziyytinin yaxladrlmas n hazrlanm v yaay sahsinin alnmas mqsdi il veriln ipoteak kreditlri zr gztlrin edilmsi qaydalarn myyn edir.

dbiyyat

Nayev., Mrdov R. Sosial mdafinin tkmilldirilmsinin sas istiqamtlri, Bak, Sda, 2002, s.138

Rcbli H. Azrbaycan Respublikasnn sosial siyastinin transformasiyas v komporativ thlili, Bak, Gnclik, 2003, s.372

Rcbli H. Azrbaycan Respublikasnn Sosial Mdafi Sistemi, Bak, MBM, 2012, s.408

XRONK ALKOQOLZM V ONUN MALCS

Aalarov Clal Yusif olu

BDU-nun II kurs magistrant.

Xronik alkoqolizm, spirtli ikilr gcl meyllik, ona qar orqanizmin fiziki v psixi asll il mayit ediln, tdricn iddtlnn xstlikdir. Bu, alkoqolu uzun mddt mntzm olaraq qbul edn adamlar arasnda ba verir. Xstliyin znmxsus kliniki mnzrsi, qanunauyun dinamikas, somatik v psixonevroloji arlamalar vardr. Xstliyin formalamas mit srxoluu adlanan mrhldn balayr v frdin alkoqola qar rezistensliyindn v psixoloji vziyytindn asl olaraq 1-2 il davam edir. nkiaf dinamikasna gr xronik alkoqolizm balanc, inkiaf v son mrhllr blnr [3].

lk mrhl znd alkoqola ilkin patoloji aludilik, nzartin azalmas, alkoqola tolerantln artmas, alkoqol amneziyas kimi xsusiyytlri dayr. Alkoqoldan 10-15 il davaml sui istifad frdd 35-40 yada xstliyin ikinci mrhlsin kemsin sbb olur.

kinci mrhl n sciyyvi olan yeni xsusiyytlr abstinent sindromun meydana xmas, alkoqoldan sistematik kild sui istifad  xsiytin z cizgilrinin itilmsidir. Alkoqola patoloji meyillik daha nzr arpacaq drcd artr, xstlr zlri artq iki imy rait yaradrlar. gr ilk mrhld alkoqolik "imk v ya immk” fikri il tkbana mbariz apararaq, iki olan yerlrdn uzaqlardsa, bu mrhld is  xst z iki qbulu n sbblr axtarr: ail problemi, i zaman, tsadf tanlqla gr v s. Bu halda alkoqolizmin qarsn almaq ox tindir.

Alkoqolizmin III (son) mrhlsi ilkin v II mrhly xas olan lamtlrin arlamas  v hqiqi srxoluq, alkoqol deqradasiya il xarakteriz olunur. Alkoqol deqradasiyasnn  sas lamtlri emosionallq, etik normalarn azalmas, tnqidin itirilmsi, intellektin azalmas. Daha tez-tez psixopatoloji (davrann dyiilmsi, aqressivlik,), eyforiya (zn v trafdaklara qar tnqidin azalmas), aspontan (yorunluq, passivlik, maran itmsi) deqradasiyalar ba verir. Adtn 45-50 yada uzunmddtli (15-20 il) alkoqoldan sui istifad nticsind yaranr. Alkoqolizmin 3-c mrhlsind somatik pozunluqlar hzm sisteminin (hepatit, qara ciyr sirrozu, atrofik qastrit), rk-damar sisteminin (miokardiopatiya), sinir sisteminin (polinevropatiya) pozulmas ba verir.

Malic. ki imy alud olan frdlrin, ikidn vvlki salamln bacarqlarn ld etmsi, iki zrindn toplumda itirdiyi rolunu v nfuzunu qaytarmas n hr cr malic sullarndan istifad olunmaqdadr. Malicd mqsd, ikinin tam buraxlmasdr. Malicnin istniln nticni vermsi n xst bunu istmli, malic balayandan etibarn iki immlidir. Malic prosesind detoksikasiya v reabilitasiya paralel aparlr. Alkoqolizmin malicsi digr narkoloji xstlrin malicsi sullar kimi  xstnin shhtinin vziyyti v onu hat edn mhit nzr alnmaqla narkoloji mssisd (stasionar v ya ambulator raitd) v ya xstnin evind (ambulator raitd) hkim-narkoloq trfindn aparlr. Narkoloji xst barsind fal malic kursundan sonra aparlan sosial-psixoloji reabilitasiya kursu onun frdi tlbatna uyun olmaldr [5].

lk nvbd qeyd edk ki, alkoqolizmin malic metodlar tmamil saalmaq tminat vermir. Dorudur, bzi iki dknlrinin uzun mddt spirtli iki qbul etmmy iradsi atr. Amma bellrinin say ox azdr (10%-dn az).

Malic bir ne mrhldn ibartdir: 

I mrhl - Xst malicy baland ilk gndn spirtli iki qbulunu dayandrmaldr. Bu mrhld Klirens detoksikasiyas, Ekstrakorparal detoksikasiya, Klassik psixofarmakoterapiya istifad edilir.

Alkoqola asll aralarndak bnzrliy gr benzodiazepinlr il detoksikasiya edilir. Drmanlarn dozalar alkoqola fiziki balln drcsindn v xs gr myyn edilir.Heyvanlar zrind aparlan tcrbd haloperidol, fenazepam v lityum hidroksibutirat lynn kompleks istifadsi alkoqol istyi v istifadsini azaltmas mahid olunmas, bzi lklrd bu lyn kompleks istifadsinin malicd effektliyi aradrlr [1, 739-750].

50 il yaxndr ki, hkimlr alkoqolizmin malicsi kimi pasiyentlr “Antabuz” adl drman yazrlar. Onu qbul etmi xs spirtli iki in kimi, onda rk bulanmasndan tutmu tngnfsliy qdr bir sra xo olmayan simptomlar zn gstrir. Antebusla ikiy diksindirici v istnmyn effektlrin yaradlmas hkim nzarti altnda aparlmaldr. Ancaq “Antabuz”un effektli olmas n onu hr gn qbul etmk lazmdr. Yni, alkoqolik yenidn imk v bu simptomlar yaamamaq istyirs, bu drmann qbulunu yarmq dayandrmas kifayt edir [3].

Son zamanlarda alkoqolizm malicsind yeni bir drman olan akamprosat (kalsium aseltihomotauirat) il uurlu nticlr alndna dair mlumatlar yaylmdr. Akamprosat 1990-c ildn bu yana Avropada alkoqolizm malicsind istifad ediln drmandr. Aradrmalar nticsind bu drmann alkoqoliklrd alkoqolu iddtli arzulamaq v alkoqolu buraxdqdan sonra yenidn arzulama kimi mnfi xsusiyytlr azaltd myyn edilmidir [2, 673-680].

II mrhl - 10-12 gn malicdn sonra psixofarmakoterapiya il brabr sensibilizedicilrl aparlan RM (rti reflektor malic) v psixoterapiya (qrupla, frdi, ail, suqqestiv). Bu mrhld sosial iilri v psixoloqlarn rolu byk olur. Psixoterapiya bu mrhld tibbi malicyl yana aparlr v alkoqoliklrin mhv olmu psixoloji v sinir sisteminin brpasna ynlmi olur. Sosial iilr bu mrhld alkoqoliklrnn frdi, qrup v ya ail daxilind shbtlr apararaq, onlar yenidn hyata qaytarmaa alrlar.

III mrhl - residivin qarsn almaq n profilaktik tdbirlr. Bu mrhl sasn malicni bitirmi xsin yenidn iki imy balamasn nlmk n keiriln tdbirlrdn ibartdir. Bu mrhld alkoqoliklr z maraqlar v xobbilri il mul olurlar. Hr hans incsnt muliyyti (rsm, musiqi,rqs), idmanla mul olmaq, mk muliyyti (balq tutmaq) v s. vasitlri bu mrhld istifad edilir. Bundan baqa bu mrhld n sas artterapiyadan istifad edilir.

Artterapiya v ya tsviri snt terapiyas musiqi, rsm, hrkt-rqs, dbiyyat kimi snt nvlriyl hyata keiriln terapiya nvdr. Digr terapiya zaman ox zaman insanlarn problemlri birbaa mzakir obyektin evrilir, hans ki bel hallarda frd (xsusn yeniyetm v uaqlar) sxlr, danmaqdan imtina edir, psixoloqu yanltmaa alr v dolaysyla da problemi mzakir etmkdn, daxili dnyasn amaqdan qamaa alr. Amma art terapiyada problem birbaa deyil, dolay yolla toxunulur. Frd probleminin istdiyi qdrini ortaya qoyur. Paylamaq istmdiyini zn saxlayr. Onun daxili dnyasna tsviri snt vasitsil daha yumaq,daha estetik yanalr

dbiyyat

Uzbay T. Alkoller. In: Rasyonel Tedavi Ynnden Tbbi Farmakoloji Kayaalp, S.O. (ed.), 12. Bask, Pelikan Yaynclk, Ankara, 2009.

Sass H, Mann K. Relapse prevention by acamprosate: results from a placebo controlled study on alcohol-dependence. Arch Gen Psychiatr53, 1996.

Alimlr alkoqolizmdn malic sulunu tapblar; http://www.azadliq.org/content/article/1924618.htmlXronik alkoqolizm; http://rnm.az/alkoqol/58-xronik-alkoqolizm.htmlЛечение алкоголизма; http://alcoholizm.ru/lechenie-alkogolizma/AZRBAYCANDA YALI NSANLARIN SOSAL-

QTSAD VZYYTNN AXILADIRILMASI

STQAMTND DVLT SYAST

Balayeva Aym Nazim q.

BDU-nun II kurs magistrant

Yallq sosial problemlr arasnda yer alan v tarixin btn dvrlrind sosial problem olaraq grln bir faktdr. Yallq- frdin fiziki v koqnitiv funksiyalarnda gerilm, salamln, gnclik v gzlliyin, mhsuldarln, cinsi hyatn, glir sviyysinin, rol v statusun, mstqilliyin, laqlrin, sosial hyatn v sosial dstklrin azalmas v itkisi kimi bu dvr xas bir ox problemin yaand itkilr dvrdr [5, s. 24].

mmdnya Shiyy Tkilat yall insann trafa uyunlama bacarnn yava-yava azalmas olaraq tyin edir. OECD ( Organisation for Economic Co-operation and Development), 1992-ci ild yaln davran v ehtiyaclar dyin heterogen bir qrupdan ibart 65 yadan yuxar insanlar olaraq tyin etmkddir. ST da yal kateqoriyasn xronoloji ya istiqamtind 60-74 olaraq myynldirmidir. Hquq v i hyat baxmndan yallq bir insann mk qabiliyytinin v mhsuldarlnn azald v tqad olduu dvr olaraq ifad edilmkddir, addtn d srhdi 60-65 ya olaraq qbul edilmidir [6].

Dnya lklrinin oxunda olduu kimi Azrbaycanda da halinin yalanma prosesi mahid olunur. 1950-2010 –cu illr rzind 65 yadan yuxar olan hali kontingentinin say 5% -dn 8% - qdr artb. Sosiogerontoloqlarn fikrin gr, 2050-ci il n bu rqmin 10% - ataca gzlnilir. Azrbaycanda is bu gstricinin 2050-ci ildk 12% - qdr artaca proqnozladrlr.

Qeyd edilnlr Respublikamzn demoqrafik inkiafnda qocalma prossesinin

ba verdiyini tsdiqlyir. Azrbaycan Respublikas btn inkiaf etmi lklrin kemi olduu demoqrafik keid mrhlsin qdm qoymu lklr srasndadr. Bu keid prossesini artq yaam lklrd qocalma prosesinin yaratd mhm sosial-iqtisadi problemlrl Azrbaycann da yaxn onilliklr rzind zlcyini gzlmk mmkndr. Bu is z nvbsind ninki iqtisadi, htta sosial nticlr gtirib xarr. Hmin nticlrin aradan qaldrlmas, ahllarn vziyytinin yaxladrlmas n dvlt sviyysind mhm addmlar atlr.

Ahl vtndalarn sosial vziyytinin yaxladrlmas, onlara dvlt qaysnn artrlmas mqsdil Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 2006- c il 17 aprel tarixli srncam il “Ahl Vtndalarn Sosial Xidmtinin Gclndirilmsi zr” Dvlt Proqram tsdiq edilmidir. Bu proqram BMT-nin Ba Assambleyasnn halinin qocalmas problemlri zr Beynlxalq Faliyyt Planndan ( Madrid, 12 aprel 2002-ci il) irli gln vziflr saslanaraq hazrlanmdr. Dvlt Proqramnn sas mqsdi ahl vtndalarn sosial mdafisinin gclndirilmsin nail olmaqdr. Dvlt Proqramnda bir ox vziflr qarya qoyulmudur. Bura ahl vtndalarn sosial tminat sahsind hquqlarn artrlmas, onlarn cmiyytin sosial-iqtisadi v siyasi hyatnda itiraknn tmin edilmsi, sosial-mdni tlblrinin dnilmsi, salamlqlarnn qorunmas, qocalma probleminin hll olunmas istiqamtind dvlt, vtnda cmiyyti v zl sektorun sx mkdalqlarnn tmin edilmsi kimi vziflr daxildir (prez).

2008- ci ild “2008-2013 –c illrd Azrbaycanda Yoxsulluun Azadlms v Davaml nkiaf” Dvlt Proqram tsdiqlnmidir. Bu v ya digr Dvlt Proqramlarnda sosial chtdn xsusil hssas qrup olan ahllarn sosial mdafisi istiqamtind bir sra tdbirlr nzrd tutulub.

Geni mnada sosial mdafinin sas elementi vardr. Birinci element vtndalar glir ld etmk imkanlarn itirdikd (qocalq, xstlik v isizlik sbbindn) onlarn mdafisini nzrd tutan sosial sorta sistemidir. Sosial sorta sistemi (mk pensiyalar v sosial sorta muavintlri) vtndalarn ildiklri zaman vtndalar v igtrnlr trfindn ediln sorta dnilrin saslanr. Sosial mdafinin digr elementi sortas v hr hans glir mnbyi olmayan, yaxud glirinin mbli qbul olunmu meyarlar baxmndan yetrli olmayan aztminatl insanlara dvlt bdcsi hesabna dniln nvanl dvlt yardmndan v sosial mavintlrdn ibart sosial yardm sistemidir.

Sosial mdafinin nc elementi sosial chtdn xsusil hssas hali qruplarna (qaqnlar v mcburi kknlr, valideyn himaysindn mhrum olan uaqlar, lillr v salamlq imkanlar mhdud uaqlar, tnha ahl vtndalar v s.) sosial mdafi v xsusi sosial tdbirlr sistemidir.

2008-2015-ci illr n sosial mdafi sahsind prioritet sorta-pensiya sisteminin tkmilldirilmsi;nvanl dvlt sosial yardmnn v sosial mavintlr sisteminin tkmilldirilmsi;halinin xsusil hssas qruplarnn sosial mdafisinin v cmiyyt inteqrasiyasnn gclndirilmsi kimi istiqamtlrmyynldirilmidir [1].

Pensiya tminat sistemi dvltin hyata keirdiyi sosial mdafi siyastinin n mhm v sas istiqamtlrindn biridir. lknin pensiya tminat sisteminin qabaqcl beynlxalq tcrby uyun qurulmas sosial siyastin strateji istiqamtlrindn biri kimi myynldirilmidir. tn illr rzind hyata keiriln islahatlarla Azrbaycanda masir v sosial baxmdan yksk smry malik pensiya tminat sisteminin yaradlmasna nail olunmudur. lkmizd yal insanlarn sosial-iqtisadi vziyytinin yaxladrlmas, onlarn layiqli hyat yaamlarnn tmin olunmas mqsdil bu sahd bir ox qanunlar qbul olunmudur.

"Vtndalarn pensiya tminat haqqnda" Azrbaycan Respublikasnn Qanunu (23 sentyabr 1992-ci il) insanlarn rifahnn yaxladrlmas, onun dvlt sviyysind tmin olunmas istiqamtind atlan addmlardan biridir. Bu qanuna gr, Respublika razisind daimi yaayan v pensiya tminat n tlb olunan i stajnn d ikisini Azrbaycan Respublikasnn razisind toplam olan digr dvltlrin vtndalarnn v vtndal olmayan xslrin d pensiya tminat hququ vardr. Bu Qanunla vtndalara aadak pensiyalar tyin edilir:

a) mk(sosial sorta) pensiyalar: yaa (qocala) gr; lilliy gr; ail basn itirmy gr;xidmt illrin gr;

b) sosial pensiyalar [3].

Vtndalarn pensiya tminatnn yaxladrlmas, davaml inkiaf edn sosial-iqtisadi rait uyunladrlmas mqsdil bu sahd davaml islahatlar hyata keirilir. Bu mqsdl Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 2014-c il “ 04 “ noyabr tarixli Srncam il “2014-2020-ci illrd Azrbaycan Respublikasnda Pensiya Tminat Sisteminin slahat Konsepsiyas” tsdiq edilmidir. Bu Konsepsiya hat etdiyi dvrd pensiya tminat sahsind dvlt siyastinin saslarn myynldirir. Pensiya tminat sisteminin islahatnn sas mqsdlri aadaklardr:

1. Pensiya tminat sisteminin cari, ortamddtli v uzunmddtli dvr zr maliyy dayanqllna nail olunmas;

2. pensiya tminatnn vtndalarn sosial mdafisini v layiqli hyat sviyysini tmin etmsi;

3. pensiya institutlarnn formaladrlmas v inkiaf etdirilmsi [4].

Azrbaycan Respublikasnn prezidentinin srncamlarna uyun olaraq yal insanlarn rifahnn tmin edilmsi, onlarn sosial-iqtisadi vziyytinin yaxladrlmas mqsdil pensiyalar mvafiq illrd bir ne df artrlmdr. Bu da dvltin yallara gstrdiyi xsusi diqqt v qaynn bariz nmunsidir.

Azrbaycanda yal insanlarn hquqlarnn qorunmas, onlarn sosial mdafisinin gclndirilmsi, sosial v digr hyati tlbatlarnn dnilmsi, bu sahd mvcud olan qanunvericiliyin beynlxalq normalara uyunladrlmas dvltin sosial-iqtisadi siyastinin prioritet istiqamtlrindn biridir v bu sahd mhm ilr grlmkddir.

dbiyyat

“Ahl Vtndalarn Sosial Xidmtinin Gclndirilmsi zr” Dvlt Proqram; president.az/articles/13330

“ 2008-2013 –c illrd Azrbaycanda Yoxsulluun Azaldlms v Davaml nkiaf ” Dvlt Proqram;sei.az/upload/files/2008-2013 dovlet programi .pdf

"Vtndalarn pensiya tminat haqqnda" Azrbaycan Respublikasnn Qanunu; http://www.president.az/documents/orders/

“2014-2020-ci illrd Azrbaycan Respublikasnda Pensiya Tminat Sisteminin slahat Konsepsiyas”; president.az/articles/13330

KONAK, A., DEM, Y. (2005). “Yallk olgusu: Sivas Huzurevi rnei”, C.. Sosyal Bilimler Dergisi, 29 (1): 23-63.

http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs369/en/AL THSL SSTEMND FALYYTN QYMTLNDRLMS METODLARI

Mmmdzad Rvan Yaar q.

BDU-nunII kurs magistrant

Masir zamanda ali thsil sistemind v milli sistemlrin formaladrlmas prosesind faliyytin qiymtlndirm metodlarnn inkiaf geni yaylaraq zn mvafiq yeri tutmudur. faliyytin qiymtlndirilm metodlarnn aradrlmas prosesi ali mktblrin 80 faizind getmidir. lk olaraq bu proseslr iqtisadiyyat, mhndislik v texnologiya sahsin kadr hazrln hyata keirn universitetlrd getmidir. Ali mktblrd keyfiyyti qiymtlndirm inkiaf etdikc keid mahid olunur v bu zaman daxili v xarici qiymtlndirm anlaylar meydana xr. Xarici qiymtlndirmnin mqsdlri il tan olaq:

Ali mktblrd thsil hesabat

Thsilin keyfiyytinin yksldilmsi

ffafln tmin edilmsi

Milli v beynlxalq mqayislr nail olmas

Thsil mssislrinin drclr blnmsi

Bir sra lklrd xarici qiymtlndirm prosedurlarnda tlblr fal itrak edirlr. Avropa Tlblr Birliyinin il avropa Keyfiyyt Nzart bksi arasnda laqlr daim inkiaf edir. Faliyyti qiymtlndirm msuliyyti ali thsil mssissind keidi tmin edir.

Hazrda Azrbaycan Respublikasnda bir ox sahlrd olduu kimi, thsil sahsind d kkl islahatlar hyata keirilir. Bu islahatlarn sas mqsdi cmiyytin ehtiyac v tlblri nzr alnmaqla, thsilin keyfiyytini yksltmk v onun inkiafn tmin etmkdir. Bununla laqdar thsilin keyfiyytini rtlndirn amillr, ilk nvbd thsilin mzmununa, mllim hazrlna v qiymtlndirm sistemlrin yenidn baxlmas zrurti yaranmdr. Yeni qiymtlndirm sisteminin hazrlanmas Thsil Sektorunun nkiaf layihsind prioritet istiqamtlrdn biri kimi myyn olunmudur.

Tlim v tdris prosesinin tkmilldirilmsi, lk zr agirdlrin nailiyytlri bard obyektiv mlumatlarn ld edilmsi, habel dvlt thsil standartlarnn monitorinqinin hyata keirilmsi n masir qiymtlndirm mexanizmlrinin yaradlmas mhm vzif kimi irli srlr. Thsilin keyfiyytinin myynldirilmsind sas gstrici thsil alanlarn tlim nticlri olduundan, hmin nticlrin obyektiv qiymtlndirilmsi d keyfiyyti z xaran n etibarl mnb hesab olunur.

Azrbaycan Respublikasnn mumthsil sistemind Qiymtlndirm Konsepsiyas lkd yaxn illr rzind thsild qiymtlndirm msllri il bal tdbirlri idar etmk n nzrd tutulmudur. Sndin sas mzmunu qiymtlndirm faliyytinin qanuniliyini tmin edn prinsiplrin myynldirilmsin, bu faliyytin aparc istiqamtlrinin tyin edilmsin, qiymtlndirm tdbirlrini hyata keirn qurumlarn sosial statusunun gclndirilmsin, qiymtlndirmdn tlim v tdrisin ehtiyaclarn dmk n istifad edilmsin ynldilmidir. Bu snd riv sndi kimi, Azrbaycan Respublikasnn Thsil Qanununun, Azrbaycan Respublikasnn Thsil sahsind slahat Proqramnn tlblrin v dvltin thsil siyastin, qiymtlndirmnin masir dnya standartlarna uyun hazrlanmdr v yeni qiymtlndirm sisteminin prinsiplri n baza rolunu oynayr. Sndd mktbdaxili, milli v beynlxalq qiymtlndirmnin sas prinsiplri v faliyyt sahlri rh edilir. Konsepsiyada qiymtlndirm nvlrinin hr birinin etibarlln v effektivliyini tmin etmk n dqiq qaydalar v sasnamlr formasnda lav sndlrin hazrlanmas da nzrd tutulur.

Konsepsiya Azrbaycanda mumi thsilin masirldirilmsi v yenildirilmsi mqsdi il hazrlanm milli kurrikulum riv sndi il bilavasit laqlidir v onun trkib hisssini tkil edir. Qiymtlndirm mexanizmlrinin v vasitlrinin yaradlmas thsilin mzmun standartlar v fnn kurrikulumlar hazrlandqdan sonra nvbti mrhllr hesab olunur.

Yeni qiymtlndirm sistemi aadaklar tmin edir:

Thsild msbt dyiikliklrin aparlmas n mhm vasit rolunun yerin yetirilmsini

Thsilin keyfiyyti n sas gstrici olan "agirdin tlim nticlri" haqqnda etibarl mlumat verilmsini

Qiymtlndirm vasitsil tlbnin bilik v bacarqlar haqqnda kifayt qdr mlumat ld etmk

Thsild olan bzi neqativ hallara qar mbariz vasitsini inkiaf eltdirmk

qiymtlndirmd yeni yanamalarn yaddaa saslanan qiymtlndirmnin ksin olaraq, mntiqi tfkkr vrdilrinin inkiaf etdirmk.

Azrbaycanda nzrd tutulan thsil v qiymtlndirm siyasti mummilli maraqlar ks etdirmkl yana, sasl islahatynml tdbirlrin hyata keirilmsi zrurtini rtlndirir. XX srin sonlarnda dnyada gedn siyasi, iqtisadi v sosial dyiikliklr bilavasit aadak konkret mqsdlrin realladrlmasn tlb edir:

- daretmnin daha demokratik sullarna keilmsi

- lkd aq vtnda cmiyytinin qurulmas

- nkiaf etmi lklrl smrli mkdaln tmin edilmsi

- Beynlxalq bazar mnasibtlrinin v iqtisadi rqabt raitinin yaradlmas

- Milli znqayd hisslrinin alanmas.

Hazrda bir ox lklrin ali thsil sistemlrind yeni qiymtlndirm modellrinin qurulmas, yrnnlrin thsil nailiyytlrinin qeydiyyatnn aparlmas v thsil pilllri zr buraxl imtahanlarnn tkili il bal genimiqyasl islahatlar aparlr. Bunlarn sas xarakterik xsusiyytlri aadak kimi sciyylndirilir:

Qiymtlndirm v thsil siyastind masir yanamalarn ttbiqi v inkiaf etdirilmsi, bununla laqdar vaxt kemi mvcud sullardan imtina edilmsi

mtahanlarn daltli v ffaf keirilmsi istiqamtind daha mtrqqi sullarn seilmsi

Yeni qiymtlndirm mexanizmlrinin ttbiqi zr thsil sistemi rivsind mvafiq tkilatlarn yaradlmas

dbiyyat

Azrbaycan Respublikasnn mum Thsil Sistemind Qiymtlndirm Konsepsiyas

M.smixanov, R.Bxtiyarova “ Ali mktb pedaqogikas”

A.O.Mehrabov “ Azrbaycan thsilinin masir problemlri”

Ali thsilin bakalavr pillsind tlblrin biliyinin oxball sisteml qiymtlndirilmsi zr metodik gstri

Azrbaycan Respublikasnn Thsil Qanunu

DN TOLERANTLIQ AZRBAYCANDA HYAT TRZNN SCYYV XSUSYYT KM

Mmmdli Arzu

BDU-nun II kurs magistrant

Sovet sisteminin dalmas il dvlt mstqilliyin qovumu Azrbaycan Respublikasnda demokratik cmiyytin formaladrlmas istiqamtind meydana xm bir sra problemlr sosial-mdni sahd daha aydn hiss olunmaa balamdr. Mstqillik ld etmi Azrbaycanda dini v milli kklr qayd, milli tariximiz hqiqi v obyektiv bax, dilimizin safl urunda mbariz ld olunmu nailiyytlrin n balcasdr. Bel ki, lk ziyallarnn, alim v tdqiqatlarnn qarsnda kemi ideoloji mngndn qurtularaq milli zndrk urunun formalamas vzifsi dururdu.

Azrbaycan qsa mdtd milli-mnvi dyrlrin sarlaraq, bu sahlrdki btn boluqlar dolurmaa almdr. Azrbaycan qloballaan dnya il ayaqlamaa alaraq, bir ox sahlrd uurlar qazanmdr. Dnyaya inteqrasiya olunma yolunda Azrbaycan Respublikas btn sosial, mdni, iqtisadi v digr sahlrd dnya standartlarna uyun bir kild yenidn qurulmaa balamdr. Azrbaycan bu razid yaayn mvcud olduu gndn bri etnik, milli v dini rngarngliy gr digr Qafqaz lklrindn sasl surtd frqlnmidir.

Tarixn mxtlif dini-flsfi dnyagrlrinin ulad Azrbaycan tkc rq v Qrb tfkkrn deyil, rngarng kulta v yaam trzin malik oxsayl etnoslar da znd birldirrk, dnyann n sivil mdniyyt mrkzlrindn birin evrilmkddir. srlr boyu atprstliyin, xristianln v slamn yana yaad Azrbaycan bu gn hm mxtlif dini tapnaqlarn, hm etiqad azadlnn, hm d srbst birgyaay haqlarnn qorunduu lkdir. Btn dvrlrd bir ox dvltlrin maraq dairsind olan Azrbaycana yanama mxtlif ynml olmudur. Hr hans iqtisadi, siyasi v digr mram gerkldirmzdn vvl burada z iradsini diqt etmy alan dvltlr Azrbaycan mstvisind etnik v dini problemlrin perspektivini incliyin qdr yrnmy can atr. Kemiin v gnmzn reallqlar bel mcrada problemlrin yaranmasn btn baxmlarda perspektivsiz hesab edir.

Azrbaycanda mvcud olan nnvi din v etiqadlarn bir oxunda dzmllk potensial var v bununla da, tolerantlq sahsind, hminin konfessiyalar sahsind tbii mttfiq kimi x edir. nnvi dinlrin dirlmsi dvlt il vtnda cmiyyti arasndak qarlql mnvi-xlaq sistemi ciddi kild salamladrmaqla yana dinlraras nsiyyt sahsind dzmllk v zor iltmmk praktikasnn inkiaf etmsin kmk edir.

Dini tolerantln tzahrlrindn biri cmiyytd frdi azadln tmin olunmas, frdin sediyi dini mcburiyyt olmadan dil gtirmsidir. Hr ks qorxmadan v ya baqalarnn mdaxilsi olmadan inancna uyun yaamaq azadlna sahib olmaldr. Azrbaycan Respublikasnn hr bir vtnda bu haqq v hquqlara sahibdirlr. Bel ki, respublikamz 1991-ci ild mstqillik qazandqdan bir az sonra, yni 20 avqust 1992-ci il tarixind “Dini etiqad azadl haqqnda” Azrbaycan Respublikasnn Qanunu qbul edilmidir.

Qanun qbul edildikdn sonra indiy kimi lkmizin sosial-iqtisadi v milli-mnvi inkiaf istiqamtlrin uyun olaraq bu qanuna mxtlif illrd bir ox lavlr v dyiikliklr edilmidir. Mxtlif illrd mvcud qanuna lav v dyiikliklrin edilmsi onun hm hquqi, hm d sosioloji aspektlrinin aradrlmasn zruri etmidir.

Dini etiqad azadlnn sas hquqi mahiyyti 6 fsil, 31 madddn ibart olan bu qanunun 1-ci maddsind tsbit olunmudur. Burada gstrilir ki, "Hr bir ks din mnasibtini mstqil myynldirir, hr hans din tkbana v ya baqalar il etiqad etmk, din mnasibti il laqdar qidsini ifad etmk v yaymaq hququna malikdir. Hr bir xsin din mnasibtinin myynldirmsind, din etiqadnda, ibadtlrd, dini ayin v mrasimlrin icrasnda itirak etmsind, dini yrnmsi yolunda hr hans maneiliy yol verilmir. Dini etiqadlarn, dini hyat trzinin v zor ildilmkl v ya insanlar arasnda nifaq salmaq mqsdi il tblii, dini etiqada mcbur etmk qadaandr."

Azrbaycan dnyada slamn, xristianln, iudaizmin, mscidin, kilsnin v sinaqoqun dinc yana faliyyt gstrdiyi, tolerantln mvcud olduu nadir lklr arasndadr. Dini etiqad azadlnn v dini qurumlarn qanuni faliyytinin tmin olunmas istiqamtind zruri rait yaradlmdr.

Dvltimizd mvcud olan dini tolerantlq mhiti mummilli liderimiz Heydr liyevin "Dvlt v Din" konsepsiyasna uyun olaraq inkiaf etmi, dvlt siyastinin sas istiqamtlrindn birin evrilmidir. Alternativi olmayan bu siyasti uzaqgrnlikl hyata keirn prezident lham liyevin hazrda lkmizd tolerantln v dini etiqad azadlnn tminats olduu xsusn qeyd olunmaldr.

Tolerantlq, dini, milli-irqi dzmllk milli mentalitetimizin ayrlmaz chtlrindndir. Yzilliklr boyunca Azrbaycanda xalqlar vahid v mehriban bir ail kimi yaam, etnik v dini icmalar arasnda dzmllk laqlri formalam, milli, irqi, dini ayr-sekiliy yol verilmmi, mxtlif dinlr mnsub insanlar slh v min-amanlq raitind dinc-yana faliyyt gstrmilr.

dbiyyat

1. Azrbaycan Respublikasnda Ombudsman tsisat v insan hquqlarnn inkiaf. Azrbaycan Respublikasnn nsan Hquqlar zr Mvkkili (Obudsman), Prof. Elmira Sleymanovann mumi redaktsi il. Bak, 2007. Bak Universisteti, 266s.

2. liyev H. Dinimiz xalqmzn mnvi srvtidir. Bak, 1999. 165s.

3. Sffar H. slamda etiqad v vicdan azadl. Bak, 2012. Nurlar, 231s.

4. Smdov E. Azrbaycanda din dvlt mnasibtlri v dini thsilin formalamas. Bak, 2009. 167s.

DARETMD STRATEGYALAR V

ONLARIN TYNATI

Hacyev Vqar

BDU-nun II kurs magistrant

E-mail.vuqar.hac.89@mail.ruMasir raitd tsrrfat faliyytinin smrli hyata keirilmsi v perspektiv inkiafnn tmin edilmsi tkilatlarda strateji idaretmnin ttbiqindn, missiya v mqsdlrin myyn edilmsindn,xarici v daxili mhitin ttqiq olunmasndan v ba vern dyiikliklrin aradrlmasndan,alternativ strategiyalarn seilmsindn v realladrlmasndan hmiyytli drcd asldr. Strateji menecment mssisnin idar edilmsi prosesinin ilkin mrhlsi olaraq idaretmnin btn funksiyalarnznd ehtiva edir.

Yax strateji idaretm mssisni glcy istiqamtlndirir,uzunmddtli inkiaf istiqamtlrini v biznesd z mvqeyini myyn emy imkan verir.Strateji idaretmnin nticlri mssisnin bazarda qazand mvqeyind v iqtisadi-maliyy gstricilrinin uzunmddtli meyllrind tzahr olunur.Tkilatn strateji idaredilmsi onun uzun mddtli inkiafnn tmin edilmsinin sasdr.Strateji idaretm tkilatn missiyas,onun plan v proqnozladrlmasnn, mqsdlrinin, strategiyalarnn tsrrfatlq metodlarnn v funksiyalarnn yerin yetirilmsi il baldr.Strateji idaretm dedikd tkilatn qarsnda duran mqsdlr nail olmaq n spesifik strategiyalarn ilnib hazrlanmasna ynldiln idaretm qrarlarnn v praktiki hrktlrin mcmusu baa dlr.

Strateji idaretm strateji sviyyd tkilatn idar edilmsi problemlri il laqdar olan sllrin geni dairsini hat edir.Strateji idaretm tkilatda ardcl ilnmi kompleks prosesdir. Bu prosesin sas vzifsi tkilatlarda yeniliklrin v dyiikliklrin qaneedici drcd tmin edilmsindn ibartdir. Bu prosesin sas elementi kimi tkilatn strategiyas x edir.Bazar iqtisadiyyat raitind ilyn hr hans firma z mhsullarnn vaxtnda satn daim mnft tminat kimi tmin etmy alr.

Bunun n o, a) bazarn konyunkturuna; b) rqabt; c) znn resurs imkanlarna adekvat olan uzunmddtli faliyyt proqramn ilyib hazrlayr.Bu cr proqram firmann strategiyasn ks etdirir. Strategiya – mvcud imkanlarla qarya qoyulmu mqsdlr nail olmaqdan tr firmaya zruri olan uzunmddtli hrktlrin mumildirici modellrdir. qtisadi tkilata amil edildikd, bu, onun balca mqsdlrinin v bu mqsdlr nail olmann sas sullarnn mcmusudur. Firma faliyyt strategiyasn ilyib hazrlayarkn, faliyytinin mumi istiqamtlrini myyn edir. Strategiyaya mxtlif triflr verilir ama n sas aadakdr:

“Strategiya – bazarlarda mvqelrin qazanlmas,mhknlnmsi v alclarn tlbatlarnn smrli surtd dnilmsi vasitsil mqsdlr nail olmaa istiqamtlnmi tdbirlrdn ibart olan plandr”

Strategiya anlay menecment hrbi sahdn glmidir.vvllr o,myyn siyastin hyata keirilmsini v bunun n btn mmkn vasitlrdn istifad edilmsini ks etdirirdi.Menecment baxmndan bu uzunmddtli vziflrin hllin v uzunmddtli planlarn hazrlanmasna ynlmidir.Bu halda strategiya dedikd,sas etibaril resurslarn v mallarn byk ktlsinin idar edilmsi baa dlr.XX srin 70-ci illrinin ortalarndan rqabtin tzyiqi artm v tkilatlar mallarn byk ktlsinin idar edilmsind tdricn aralanm,onlarn strategiyalar is bir ne nv paralanmdr.

Biznesin idar edilmsinin sasn onun strategiyasnn ilnib hazrlanmas, onun irktin spesifikasna adaptasiyas v onun realladrlmas tkil edir.irktin strategiyas bazarda irktin mvqeyini mhkmlndirmli v qvvrin koordinasiyasn, istehlaklarn clb edilmsini v tlblrinin dnilmsini, uurlu rqabt v qlobal mqsdlr nail olunmasn tmin edck idaretmnin kompleks plandr.

Baqa szl, strategiya irktin inkiaf yollarnn, bazarlarn, rqabt metodlarnn v biznesin aparlmasn semsini bildirir. Strategiya mhsuldarln oriyentirlrini, rqabt stnlklri haqda tsvvr, alclarn tlbatnn dnilmsi v yksk mhsuldarla nail olma n hrkt plan yaradr. Ciddi drstldirilmi strategiya olmadan tkilatn faliyyti z mahiyytini, rqabt qabiliyytini itirir, daxili durunlua v nticlrin pislmsin doru gedir.

dbiyyat

1. Abbasov. Menecment.Bak: 2013.

2. AayevS. Sahibkarlq faliyytind maliyy menecmentinin tkili.Bак: Еlm

КПОНЯТИЮСОЦИАЛЬНОЙНАПРЯЖЕННОСТИ

Новрузов Нофел,

магистрант 2 курса БГУ

Социальная напряженность–это феномен, проявляющийся как на уровне индивида, сообществ индивидов, так и на уровне всего общества, характеризующийся нарастанием неудовлетворенности существующими социальными, политическими и экономическими условиями.

Социальная напряженность, с одной стороны, становится причиной аномии, массовых конфликтных противостояний, развиваясь на уровне общества в течение длительного периода времени, имеющая дисфункциональное значение для социальной системы, дестабилизирующий ее, с другой– позволяет выйти на новый качественный уровень и достичь состояния стабильности.

Социальное напряжение нельзя однозначно трактовать как исключительно негативное явление ибо оно присуще любому обществу и является движущей силой трансформации общества.

В большинстве случаев социальная напряженность понимается как состояние нестабильности, вызванное несоответствием ожиданий населения и реального уровня жизни. Термин социальная напряженность в социологии интерпретируется разными авторами по разному.

В западной социологии одним из первых понятие социальной напряженности встречается в работе Т. Парсонса “Структура социального действия”. "Напряжение, – пишет Т. Парсонс, – есть тенденция к нарушению равновесия в балансе обмена между двумя и более компонентами системы"[1]. В Западной социологии господствующей стала традиция индивидуализации и психологизации напряженности при анализе неблагоприятных социальных ситуаций.

Социальная напряженность имеет разные стадии развития (явные и скрытые) и характеризуется различными уровнями. Факторы социальной напряженности подразделяются на внешние и внутренние. Что касается вопроса методов, то кроме опроса и наблюдения, анализа документов значительно надежными считаются мультииндикаторные методики.

Для измерения социальной напряженности используют разные индикаторы: уровень материального благосостояния населения, уровень оптимизма, рейтинг социальных проблем, общие настроения людей и д. В качестве индикаторов скрытой социальной напряженности выступают психологическая напряжённость, социальная разобщённость, поведенческая готовностьк акциям протеста, социально-политическая активность[2].

В Азербайджане после распада СССР и обретения нашей страной независимости в 1991 году и разрыва прежних экономических, политических, исторических связей и отношений со странами бывшего СССР уровень социальной напряженности вырос. 1990-ые годы характеризовались высокой степенью социальной напряженности.

Источниками социальной напряженности в Азербайджане были: 1) Экономический спад в связи с коллапсом СССР и вместе с ней административно-командной системы организации экономики.2) Война в Карабахе и наплыв беженцев в города и районы страны. 3) Борьба за власть.4) Миграция сельского населения в города.

Правильный вектор развития страны, избранный самим общенациональным лидером Гейдаром Алиевым и продолженный Ильхамом Алиевым привело к значительному снижению напряженности в стране в связи с улучшением благосостояния населения.

Социальный фактор оказывает определяющее влияние на уровень социальной напряженности и зависит от уровня удовлетворенности респондентов своим положением.

В ходе исследования мы провели социологический опрос среди населения с целью выявить уровень удовлетворенности населения страны своим положением и косвенно определить существующий потенциал социальной напряженности. По результатам опросов можно заключить, что по сравнению с аналогичными опросами, проведенными в 1991 и 1994 годах, число респондентов, удовлетворительно оценивших свое материальное положение, сегодня значительно больше. Если в 1994 году лишь 14% опрошенных оценили свое материальное положение как нормальное, то сегодня эта цифра достигает уровня 52%.

Рекомендации для снижения и предупреждения опасных уровней социальной напряженности: сюда можно отнести необходимость ежегодного проведения социологического опроса среди населения для выявления динамики развития напряженности, уточнения социальных групп с высоким показателем уровня социальной напряженности и выявления факторов, определяющих социальную напряженность; построение краткосрочного прогноза социальной напряженности, улучшения качества жизни малоимущих граждан, снижение уровня дифференциации доходов населения и уменьшение разрыва по уровню жизни, смягчение региональной поляризации за счет развития районов, развитие государственной системы здравоохранения и тому подобное.

В заключении представлены основные результаты диссертационной работы.

Литература

1. Parsons, Т. The Structure of Social Action / T. Parsons. – N.Y.: Arno Press, 1937. – P. 137.

2. Плюснин, Ю. М. Методы оценки уровня и структуры скрытой социальной напряженности: публикация [Электронный ресурс] / Ю.М. Плюснин. - режим доступа: // http: www.sati. archaeology. nsc.ru,

3.Пирогов, И. В. Социальная напряженность: теория, методология и методы измерения [Текст]: автореф. дис. … канд. социолог. наук / И. В. Пирогов. – М., 2002. – 24 с.

MK NTZAMININ SOSAL NZART VASTSL MHKMLNDRLMS

liyeva AydanNurddin q.

BDU-nun II kurs magistrant

a.n.aliyeva@gmail.comSosial nzart vasitsil insanlarn qarlql laqlri uzladrlr, ictimai sistemd ahngdarlq tmi edilir. Ntic etibaril insanlarn ksriyyti, elc d sosial qrupun hr bir zv etdiyi hrkt v davrana gr onu n gzly bilcyini qabaqcadan bilir, drk edir [1, s.71].

Sosial qrupun hr bir zv mvcud situasiyada digr xslr trfindn baa dlmk n zn nec aparmaq lazm olduunu, davrannn mqabilind ona gstrilck reaksiyan anlayr.

Kollektiv sviyysind sosial nzartin kim trfindn hyata keirilmsindn asl olaraq, onun aadak nvlrini ayrd edirlr [3, s.102]:

nzibati sosial nzart. Bu nzart nvnn hyata keirilmsi n yuxar tkilat mssisnin v onun blmlrinin rhbrlrinin mvafiq slahiyyt dairsini myyn edir. nzibati nzart vvlcdn yazlm, qanunladrlm prosedura olub, mvcud hquqi-normativ sndlr saslanr. Bu halda dqiq qeyd olunmu tsir vasitlrindn istifad olunur.

ctimai tkilatlarn nzarti. Bunu hmkarlar ittifaq, ictimai kadrlar bsi, mxtlif tyinatl komissiyalar (ictimai tkilatlar trfindn tkil ediln) hyata keirir.

Qrup sosial nzarti. Sosial nzartin bu nv kollektivin bir qrupunun iilr tsirini nzrd tutur. Qrup sosial nzartinin iki chtini frqlndirmk lazmdr: rsmi v qeyri-rsmi (sosial-psixoloji). Rsmi nv mok kollektivlrinin iclaslar, istehsalat mavirlri v s. aiddir. Nzartin qeyri-rsmi nv davrana kollektiv zvlrinin qarlql mnasibtini ks etdirir. Bura iinin hrktini bynmk, yaxud onunla laqd olmaqdan imtina etmk, dostluq mnasibtlrind olmaq v s. aiddir. Qeyd etmk lazmdr ki, kollektiv qeyri-formal nzart nv il daha yox tsir etmk olur, ninki nzartin inzibati nv il.

z-zn nzart.Burada iinin znn z davranna nzart etmsi nzrd tutulur.

z-zn nzart iinin cmiyytd v kollektivd qbul olunmu davran dyrlrinin v normalarnn mnimsnilmsi il laqdardr. Frdi dyrlr v normalarn mumkollektiv dyr v normalarna uyun gldikd zn nzart daha tsirli olur. Bununla yana, iinin ur sviyysi yksldikc borc hissin, pe rfin, vicdanna saslanan zn nzartin hmiyyti daha da artr. Xarici nzartin zn nzartl laqlndirilmsi tsiretmnin daha smrli formasdr. Bu evik qrafik iin kemy rait yaradr. Bu halda iinin tqsiri zndn nvbdaxili i vaxt itkilri lv edilir, i gecikmk v idn vaxtndan vvl getmk hallar aradan qaldrlr. nzibati qaydada icaz il i vaxt itkilri kskin surtd azalr. Qrup nzartinin v znnzartin rolunun artmas kollektivin v iinin myin son nticsin msuliyytini yksldir. Burada msuliyyt zn nzartin vasitsi kimi x edir.

Sosial nzartin subyekti kimi ilkin mk kollektivlrinin v iinin znn rolunun gclnmsi onlarn slahiyytlrinin, hquq v vziflrinin genilndirilmsin kmk edir ki, bu da praktik chtdn mk faliyytinin smrli kild hyata keirilmsin imkan verir. Sosial nzartd itirak etmk saysind kollektiv v onun hr bir iisi msuliyyt subyekti olur, yni hquqi, iqtisadi v mnvi subyekti olur.

mk sferasnda sosial nzart mexanizmi sas komponentdn ibartdir:

Faltiyytin plan v qiymtlndirm gstricilri.

Sosial norma - davran normalar.

Sanksiya.

Bunlar hr bir iinin v qrupun davranna fal tsir vasitsidir. Sahnin, idarnin, mssisnin v ayr-ayr iilrin iinin planlamasnda, uotunda v faliyyt nticlrinin qiymtlndirilmsind mxtlif gstricilrdn istifad olunur. Msln, bunlara kmiyyt v keyfiyyt, mtlq v nisbi, natural v dyr gstricilri aiddir.

Plan v qiymtlndirm gstricilri mk prosesi itiraklarnn qarlql mnasibtlrinin xarakterin v mk fallna smrli tsiretm imkanlarna malikdir [4, s.186]. Faliyytin bu gstricilri qiymtlndirm funksiyalarn yerin yetirir. Onlar iinin v kollektivin mk faliyytinin sas meyar kimi x edir. mk davranna myin nticlrini ks etdirn kompleks gstricilr tsir edir. Bu gstricilr aiddir:

verilmi taprqlarn yerin yetirilmsi;

vvlki dvr nisbtn artm;

mxtlif kateqoriyal iilrin mkafatlandrlmas;

salam bhslmnin tkilind istifad olunan gstricilr.

gr gstricilr dzgn seilrs, bu halda ayr-ayr iilrin, kollektivin v cmiyytin mnafelrinin ahngdarl tmin edilr.

Hazrda tsrrfatn ayr-ayr sahlrind istehsalat birliklri v mssislr n norma v normativlrin, gstricilr sisteminin tkmilldirilmsi davam edir. Minimum msrflrl maksimum nticlr ld olunmasn stimulladran gstricilrin ttbiqi getdikc genilnir.



Pages:     | 1 || 3 |
Похожие работы:

«Культурные растения полей, садов и огородов. Зорина Е.Г., учитель географии Предмет: "Живой мир" Класс: 5Цели и задачи урока: закрепить знания о классификации растений Оборудование: мультимедийное оборудование, презентация, картинки с изображением фруктов и овощей, музыкальная запись. Тип урока: ко...»

«Утверждено: 14 февраля 2017 г. на заседании президиума Пермской краевой организации СЖР П О Л О Ж Е Н И Ео XX краевом фестивале региональной прессы Прикамья"Журналистская весна — 2017"УЧРЕДИТЕЛИ: Пермская краевая организация Союза журналистов России, Администрация Чернушинского района, ООО "Рекламное агентство XXI век" и МАУ ИЦ "Пресс-Урал...»

«Муниципальное бюджетное образовательное учреждение кадетская школа № 1 имени Ф.Ф.Ушакова Краевая краеведческая викторина "Таёжными тропами", посвящённая 100-летию со дня рождения Вс.П.Сыс...»

«Министерство Российской Федерации по делам гражданской обороны, чрезвычайным ситуациям и ликвидации последствий стихийных бедствийУТВЕРЖДАЮ Заместитель Министра Российской Федерации по делам гражданской обороны, чрезвычайным ситуациям и ликвидации последствий стихийных бедствий А.П. Чуприян ""2015 г.МЕТОДИЧЕСКИЕ Р...»

«Тема Урок 1 Наука о растениях – ботаника. Общие сведения о многообразии растений на Земле. Основные применения ботанических знаний. Значение растений в природе и жизни человека. Распространённые растения в Казахстане Цель на основе уже имеющихся знаний систематизировать и расширить понятие о живых орган...»

«муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение Светлоречная средняя общеобразовательная школа Зерноградского района Рассмотрена и рекомендована к утверждению педагогическим советом протокол от "" "_" 2012г № _ Председатель педагогического совета Рябова Г.В. Утверждена: Приказом МБОУ Светлоречной СОШ от ""2012г...»

«Задачи по теме "Файловая система". В некотором каталоге хранился файл Вьюга.doc. В этом каталоге создали подкаталог Январь и файл Вьюга.doc переместили в созданный подкаталог. Полное имя файла стало D:\2013\Зима\Январь\Вьюга.doc. Укажите полное имя этого файла до перемещения. В некотором каталоге хранился файл Ландыш.doc. В этом ката...»

«РЫБАКОВА ЮЛИЯ СЕРГЕЕВНА Антипролиферативное действие карнозина и его производных на опухолевые клетки нейрального происхождения 03.01.04 – биохимия Диссертация на соискание ученой степени кандидата биологических наук Научный руководитель: докт...»

«Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение "Лицей №26"РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДАЮ методическим объединением Заместитель директора Директор школы учителей естественнонаучно...»

«Строение и функции костей. Соединение костей скелета человека. Предмет: биология Тема: Строение и функции костей. Соединение костей скелета человека. Место урока в теме: первый урок в разделе опорно-двигате...»

«Муниципальный этап всероссийской олимпиады школьников по обществознанию 2015/2016 учебный год Задания с ключами и критериями оценивания для 7 класса Задание № 11. Что объединяет понятия, образующие каждый из представленных р...»

«АДМИНИСТРАЦИЯ ГОРОДА КРАСНОЯРСКАРАСПОРЯЖЕНИЕ 26.02.2016 № 9-гх     Об утверждении Регламента работы по отлову и содержанию безнадзорных животных в г. КрасноярскеВ целях обеспечения надлежащего выполнения подрядными организациями работ по отлову и содержанию безна...»

«"Утверждаю" Зав. кафедрой общего землеведения и гидрометеорологии _П.С.Лопух " 29_"_ноября2016 г., пр. № 4 Вопросы к зачету по дисциплине "Мониторинг атмосферного воздуха и гидросферы" Мониторинг природной среды и мониторинг окружающей среды: основные различия и...»

«ОГОБУСПО "Государственный медицинский колледж г. Братска"МЕТОДИЧЕСКАЯ РАЗРАБОТКА ПРАКТИЧЕСКОГО ЗАНЯТИЯ ДЛЯ СТУДЕНТОВ для специальности Сестринское дело (очно-заочная форма обучения) ОП.05. Гигиена и экология человека Тема 2.2. Гигиеническое и экологичес...»

«Your browser does not support inline frames or is currently configured not to display inline frames.     А.В.Марков Происхождение и эволюция человека Обзор достижений палеоантропологии, сравнительной генетики и эволюционной психологии Доклад, прочтенный в Институте Биологии Развития РАН 19 марта 2009 г.  ...»

«Средняя общеобразовательная школа № 40ПРОГРАММАКРУЖКА "Я и мое здоровье" 1-4 класс Подготовила учитель биологии Журавлева О.В. Тверь 2012 Пояснительная записка. Здоровье – один из важнейших компонентов человеческого благополучия и счастья, одно из неотъемлемых прав человека, одно из условий успешного с...»

«СИЛЛАБУС (студенттерге арналан жмыс бадарламасы) Кафедра: оамды денсаулы сатау кафедрасы жалпы гигиена жне экология курсымен “Биостатистика”Bio 3214 – пні бойынша 5В110400 "Медициналы профилактикалы іс" м...»

«Список публикаций по основам здоровья и здоровому образу жизни:1. Брындин Е.Г. Природа гармоничного образа жизни. / Новосибирск: Издатель. 1997. 44 с.2. Брындин Е.Г. Здоровый образ жизни. / Новосибирск: Справ.-информ. издание Сибирский лекарь: "Будьте здоровы", вып.6. 1999. С. 35.3. Брындин Е.Г....»

«CОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДАЮ Зав.кафедрой "Экологии и Декан учетно-финансового оценки" факультета, д.х.н. профессор д.э.н. профессор Байкенова Г.Г._ Накипова Г.Е. _ Протокол № _ Протокол № _ от "_" 2014г. от "_" 2014г. ТЕМАТИКА ДИП...»

«л-фараби атындаы аза лтты УНИВЕРСИТЕТі ылыми-дістемелік кеес мжілісінде бекітілді №6 хаттама "07" маусым 2017 ж. Оу ісі жніндегі проректор Хикметов А.К. 6М070100 Биотехнология мамандыы бойынша МАГИСТРАТУРАА...»

«УДК УДК 579:222 С.А. Джокебаева*, Т.А. Карпенюк, С.Б. Оразова НИИ проблем биологии и биотехнологии КазНУ им.аль-Фараби, г. Алматы, Казахстан *е-mail: Saule.Jokebayeva@kaznu.kzОптимизация среды культивирования диатомовой водоросли Anomoeoneis elliptica Zakrz. для накопления...»

«Утверждаю Руководитель Федеральной службы по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека, Главный государственный санитарный врач Российской Федерации Г.Г.ОНИЩЕНКО 29 марта 2012 годаДата введения: 29 марта 2012 года4.2. МЕТО...»









 
2018 www.el.z-pdf.ru - «Библиотека бесплатных материалов - онлайн документы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 2-3 рабочих дней удалим его.