WWW.EL.Z-PDF.RU
БИБЛИОТЕКА  БЕСПЛАТНЫХ  МАТЕРИАЛОВ - Онлайн документы
 

Pages:   || 2 | 3 |

«SOSAL ELMLR V PSXOLOGYA FAKLTS mummilli lider Heydr liyevin anadan olmasnn 92-ci ildnmn hsr edilmidir SOSAL PROSESLRN THLLND NFORMASYA-KOMMUNKASYA ...»

-- [ Страница 1 ] --

AZRBAYCAN RESPUBLKASININ THSL NAZRLY BAKI DVLT UNVERSTET

SOSAL ELMLR V PSXOLOGYA FAKLTS

mummilli lider Heydr liyevin anadan

olmasnn 92-ci ildnmn hsr edilmidir

SOSAL PROSESLRN THLLND NFORMASYA-KOMMUNKASYA TEXNOLOGYALARININ TTBQ XSUSYYTLR

Gnc tdqiqatlarn respublika elmi-praktik konfransnn materiallar

(17 aprel 2015-ci il)

Bak-2015

TKLAT KOMTS

akad. A.M.Mhrrmov - rektor - sdr

AMEA-nn mxbir zv,

prof. A.H.Kazmzad - elm v innovasiyalar

zr prorektor, - sdr mavini

prof. H..lizad -dekan, sdr mavini

AMEA-nn mxbir zv,

prof. B.H.liyev - kafedra mdiri, zv

prof.K.R.liyeva - kafedra mdiri, zv

prof.R.N.Aslanova - kafedra mdiri, zv

prof...Rstmov - kafedra mdiri, zv

prof.R.F.brahimbyova - kafedra mdiri, zv

dos.H.Q.Mmmdov - kafedra mdiri, zv

prof. L.H.Qasmova -kafedra mdiri, faklt

elmi-metodik rasnn

sdri, zv

prof. Q.Y.Abbasova - dekan mavini,

msul katib

Plenar iclas: 17 aprel 2015-ci il, aud.901, saat 13-00

mruzi – Psixologiya kafedrasnndosentiMirlm Vliyev

Mvzu: “Ali mktb mllimlrinin KT-dn istifad xsusiyytlri”

FLSF BLMS

blm rhbri: b/m A.M.ALLAHVERDYEV

МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ПОВОРОТ В ОСМЫСЛЕНИИ ЭЛЕМЕНТАРНЫХ БИОЛОГИЧЕСКИХ СТРУКТУР

Дашдамирова Чинара Фикрет

Бакинский Государственный Университет

chinara.f.dashdamirova@gmail.comОсобенности логического строения биологического знания и прежде всего диалектический характер биосистем свидетельствует о том, что представление о процессах как об объективных основах жизнедеятельности в биологии должны основываться на анализе непрерывных отношений. Биологические структуры рассматриваются с точки зрения эволюции, а происходящие в них процессы свидетельствуют о диалектическом характере биологических отношений. Вместе с тем, традиционные представления об элементарном, как о простейших жестких и неразложимых объектов теряют свою значимость в рамках анализа биосистем. Целое биологическое не сводится к ее составным атомно-молекулярным частям, при условии, если они не биологичны. Такая программа лежит в основе биологического типа мышления. Указанная релятивизация биологического стиля мышления способствует также релятивизации элементарных представлений в теории, осмысление которых связывается с новым процессуальным подходом. Этот переход от «языка объектов» и «вещей» к «языку процессов» и «состояний» в биологии имеет важнейшее методологическое значение для понимания современной постановки вопроса об элементарности в познании.

Элементарные события и элементарные процессы в этом плане принимают статус первичных объектов познания. При этом необходимо, что в биологическом познании наряду с «языком процессов» употребляется и «язык объектов». Однако развитие современного научного познания, в частности биологического познания, поставила вопрос о соотношении «языка объектов» и «языка процессов». Взаимная дополнительность этих двух аспектов научного знания свидетельствует об их единой элементарной природе. Для биологического познания процессуальное видение действительности имеет особо важное методологическое значение, способствующее выявлению специфики развивающихся эволюционных систем. Выявляет причинные взаимоотношения всех уровней, частей в целом. Утверждение фундаментальности статуса процессуального видения в биологическом познании, связано с диалектическим подходом к развивающейся материальной действительности. Связью с материалистической диалектикой процессуального взгляда и определяется ее значимость для современной методологии.

Сказанное имело целью пояснить место и значимость процессуального мышления в современных системах знаний. Процессуальное мышление выступает как один из необходимых приемов для описания объектов немеханической природы. Идея непрерывности материального мира отображается новым «языком событий» и «языком процессов», весьма удобными для фиксации процессуально-неразложимых явлений. Особо важно это в процессе осмысления биологического, динамического характеров неустойчиво развивающихся систем, так как процессуальное видение актов взаимодействия реальной действительности способствует выявлению динамических и интегральных свойств системы, представляя ее со стороны становления изменения и развития.

Процессуальный подход к элементарной действительности способствует осмыслению многочисленных аспектов взаимосвязи в природе. В контексте особенного вывода можно принять следующее положение: основу биологических процессов составляют молекулярные явления, подчиняющиеся статистическим и вероятностным закономерностям. Результаты биологических событий не определены однозначно. Серия таких событий приводит к статистике определяющаяся распределением вероятности событий. На базе этих результатов воссоздаются представления о происходящих биологических процессах. Основные особенности такого видения системы также способствуют осмыслению непрерывных процессов саморегулирования и самоорганизации. Никакие подходы не способны взять на себя ответственность за осмысление совершающихся биологических событий. Понятие «элементарный процесс» вместе с тем позволяет рассматривать структуру процесса движения в биологии как некоторую систему событий. Такая широта и общность действия процессуального подхода в вопросах строения и движения на элементарном уровне принадлежит категория процесса, философское осмысление которых является не менее важной задачей для биологического познания основ жизнедеятельности в целом.

В методологическом плане необходимо принять во внимание некоторые особенности в развитии наших общих представлений об элементарном объекте. Изменение представлений об элементарности происходило в результате изменения наших общих представлений о пространстве и времени. Элементарные объекты аккумулируют в себе единство пространственно-временных сущностей. Становление новых представлений об элементарном взаимосвязано с изменением понятий о целостности, о диалектичности материальных процессов, событий и информативности биологических организаций. При этом обнаружилось, что элементарные объекты, их свойства и отношения в действительной основе неразделимы.

Выявлено, что в биологических системах значение имеет следующий факт: элементарность конвергирует сосложностью.

Становление современной биологиисопровождается с поиском элементарных основ жизнедеятельности. Достижение этой задачи непосредственно связано с поиском элементарных составляющих живой организации материи и открытием закономерностей функционирования биосистем. Именно, представления об элементарности как об исходных образах системы и как зачинщиков научно-программной деятельности в теории характеризует собой уровень познания материальной действительности достигнутой теорией, и претендуют на существенную роль в будущих биологических теоретических конструкциях. Выявление элементарных основ жизнедеятельности показывает комплексный, фундаментальный и компактный итог всех достижений в познаниях структур материей достигнутых наукой.

В заключение отметим, что для характеристики биологических структур существен также и «язык объектов», характеризующий биологическое состояние материи со стороны ее дискретности. Выработки целостного образа действительности связана с выявлением постоянных и динамических свойств системы (идея сохранения, идея неизменчивости), способствующие осмыслению различных организующих закономерностей материальной действительности.

Процессуальное же видение позволяет осмыслить нелокальное свойство биологических организаций, способствует осмыслению живой материи со стороны ее строения и движения, выступает в качестве главного требования диалектического подхода в действительности, содействуя осмыслению функций реальностей его возможностей как целостной организации. Такое отношение к действительности выступает в качестве программной деятельности в научной теории, в корне отрицающей метафизическое понимание состояния. Общая нацеленность на междисциплинарность, интегрального подхода в науке свидетельствует о ее философской, методологической и мировоззренческой значимости в целом.

Литература

Марков А. Рождение сложности. Эволюционная биология сегодня: неожиданные открытия и новые вопросы – М.: Астрель, 2010 – 527с.

Мамзин А. С. Редукция, интеграция, эволюционизм в современной биологии// Вопросы философии, М., №8, 2013, с 93-104.

Блауберг И. В., Юдин Э. Г. Философские проблемы исследования систем и структур// Вопросы философии, 1970, №5, с 48-57.

Пригожин И., Стенгерс И. Время, хаос, квант, М.: Прогресс, 1994, 266с.

Stankiewicz R., Lupsky J. R. Structural variations in the human genome and its role in use// Ann. Rev. Med. 2010, 61 p. 1753-1756

Tschacher W., Rossler O. The self A. Processual Gestalt// Chaos, Solitons, fractals, Volume 7, Issue 7,July 1996, p. 1011-1022

“CSUR VQ” HAQQINDA SRIND BRUNONUN ETIK GRLRI

Rbab Mahmudova,

BDU-nun II kurs magistrant

ntibah dvrnn tbitnaslq mrhlsi, hqiqtn, tarixin maraql mrhllrindn biridir. Bel ki, bu dvrd yaranan elm insann zn v dnyan drk etmsi msllrin yanamada vvlki dvrlrdn kskin frqlnmidir. rli srln fikirlr vvl mvcud olan v stnlk tkil edn dnyagrn darmadan etmidir. Cordano Bruno z flsfi grlri il bu dvrd hmiyytli rol oynam xsiyytlrdndir. O, 1585-ci ild qlm ald “Csur vq haqqnda” srind bir nv znn elm, biliy mhbbtini trnnm edir. Hqiqti sl mhbbt obyekti, ona atma, onu drk etmy nail olma, bu yolda qarsnda duran manelri df etmyi is csartli addm, csur vq hesab edir.

srd insann yksk keyfiyytlri trnnm olunur. z amal, qidsi urunda mbariz aparan insan qarsna xan manelrdn sarslmr, ksin ruhlanr, mqsdi namin lmdn bel kinmir. Bruno qeyd edir ki, onun z mqsdlrini hyata keirmsi n he bir ey qarsn ala bilmz, htta lm bel. Mqsdi urunda lnlri is Bruno bdi hyat qazanm hesab edir: “Zamann bir mrhlsindki lm qalan digr mrhllrind onlara bdi hyat qazandrr”.

nsann iradsi mslsin toxunan Bruno onu gmi kapitanna bnzdir. Bruno bel hesab edir ki, irad ruhun drinliklrind gizlnmidir v aln kmyi il insann tbii hisslrindn doan hallar il daim mbariz aparr. Bu mbarizd al insann btn gclrini bir yer toplayr. Burada ksliklrin mbarizsin v vhdtin rast glirik. Bel ki, Bruno gstrir ki, al ks gclri bir araya toplayaraq, onlar bir mqsd altnda birldirir. Burada ks qtbn biri insann daxili irad gclri, digri is tbii hisslridir. nsan alna tabe olmayan hisslr qar Bruno amanszdr. “Qzb qlnc v nifrt qams il onlarn (ala tabe olmayan hisslrin – R.M.) bzilrini mhv edr, digrlrini qovardm”. Burada onun aq-akar insan alna stnlk verdiyi blli olur. Ala stnlk vern Brunonun is son mqsdi aln tkamldr, mkmmllikdir. Budur insan hyatnn mnas v mqsdi – ruhi mkmmllik.

Bir maraql mqama da rast glirik. dbiyyat tarixind mhbbtin alova bnzdilmsin ox tsadf olunur. Brunoda bunun qeyri-standart rhini grmk olar. Alov baqa eylrin trkibindki elementlri zn evirdiyi kimi, sevgi d sevilni sevn evirir.

Bruno da bilgisizliyi xobxtlik mnbyi hesab edir, lakin bel xobxtlik onun n “heyvani” xobxtlikdir. Bilikli, mdrik insan is o he d bdbxt hesab etmir. Mdrik insan pislik v yaxl, xobxtlik v bdbxtliyi eyni cr qiymtlndirir. Bel ki, onlarn hr biri keicidir, nki bir ksliyin sonu o birisinin balancdr. Bellikl, mdrik insan bu gn mvcud olan yox kimi gr bilir. Yni bu gn sevinirs sabah bu sevincin kdrl vz olunacan gr bilir, kdrlidirs bunun da sevincl vz olunacandan mindir.

Bruno xeyirxahla v bdxahla qiymt verrkn ksliklr mracit edrk, onlarn ifrat hddini mnfi, orta hddini is msbt qiymtlndirir. Htta ifrat xeyirxahlq v ifrat bdxahl Bruno eyni drcli bdxahlq kimi qiymtlndirir. Bel ki, onlarn hr biri znn ifrat vziyytinddir. frat vziyytin olduu yerd ksliklr znn inkiafnn yksk drcsinddir.

Sxematik kild bunu aadak kimi vermk olar:

frat Xeyirxahlq____Xeyirxahln v Bdxahln_____frat Bdxahlq

(frat hdd) brabrliyi v ya eyniliyi hddi (frat hdd)

(Minimal v ya he olmayan kslik hddi – orta hdd)

Orta hdd Xeyirxahlq v Bdxahln qiymti eynidir, htta onlar bir-birindn frqlnmir, bu vziyyt hm xeyirxahlqdr, hm d bdxahlq v ya n xeyirxahlqdr, n d bdxahlq. Bu, orta – msbt vziyytdir. Bu vziyyt gcl insan ruhunun vziyytidir. O n ndir, n d qmgin. Orta vziyyt mkmmllikdir, vhdtdn doan mkmmllik.

Byk vq sahiblrind ilahiliyin mvcudluu zn iki cr biruz verir. Bunlarn bir qismi ilahiy snaraq, baqalarndan frqli davrana malik olur, onlardan stn olur, lakin onlarn z mstqil ruhu v tfkkr yoxdur, onlara nfuz etmi ilahilik sanki “bo otaa” daxil olur, digr qismin is z al v tfkkr vardr ki, onlarn faliyytind ali tfkkr zn biruz verir. Onlarn ruhu iql v drraklidir. Onlarn ilahiliy, dalt, hqiqt mhbbti vardr ki, bu mhbbt onlar adilikdn daha uzaa aparb xarr. Bruno birincilri mqdds yk dayan uzunqulaa, ikincilri is mqdds bnzdir. Birincilr bir nv vasitdir. Yalnz ilahiliyin onlarda mvcud olmas il onlar lyaqtlidirlr. kincilrin is lyaqti, stnly onlarn z daxilindn, daxili drraksindn v zkasnn nurundan dour. Burada da Brunonun ikincilr stnlk verdiyi akar grnr.

nsann vq onun zn zn unutdurmur, sadc bu vq daha gzl v yax ey haqqnda mhbbt v istklrdir. Bu istklr heyvani hisslr deyil, al vasitsil gzlliyin v yaxln qavranlmasdr. O ndn zvq almaq lazm gldiyini bilir v prosesd o z yksk keyfiyyt ld edir, ilahiyl qli tmasla z ilahilir. Adi insanlar narahat edn amillr ona sla toxunmur, nki onun ruhu ilahi msllrl muldur. lahiliy mhbbtdn baqa zvq mnblrinin onun n hmiyyti yoxdur. lahini drk etmy can atarkn o, ilahi v daxili ahngdarlq ld edir. Bu yolda qarlad zablar v tinliklr mnfi hal deyil, daha geni anlamda, mtlq vziyytd, bdilik nqteyi-nzrindn bu, msbt prosesdir.

nsann mnvi chtdn tkmillmk istyini Bruno yksk qiymtlndirir. O qeyd edir ki, ruhi mkmmlliy can atan insanlarn hams bu mqsd nail ola bilmz, lakin buna almaq z el msbt haldr. Bu yolda uursuzlua urama bel o, aa sviyyli uurlardan stn tutur.

znn “Brunonun csur vqnn etikas” mqalsind R.Q.Apresyan Brunonun etikasn csur mhbbtin, csur vqn etikas adlandrr v qeyd edir ki, srd yaxlq, ml, azadlq anlaylarnn izah mhz ilahiy mhbbt baxmndan verilir. Yni onun etikasnn sasn bu anlaylar haqqnda xsusi tlim yox, mhbbt – ilahiy mhbbt konsepsiyas tkil edir.

Lakin srd trnnm ediln ilahiy mhbbt sadc knardakya olan bir hiss deyil, knardakn qavramaqla ona qovumaq, onda rimk hissidir. kincisi is, ilahiy qovumaq, onu anlamaq z el etik xsusiyytlr, dnyann msbtin qovumaq, onu mnimsmk, ona nail olmaqdr. Yni onsuz da Bruno yaxl da, mli d, azadl da el ilahinin znd grr, yni onu knar bir hadis hesab etmir ki, bu etik xsusiyytlri d ilahidn ayrlqda, ilahidn knarda olan bir hadis kimi nzrdn keirsin. lahi, sadc olaraq, btn bu keyfiyytlrin mumildirilmi addr. Bizim hr birimiz hr hans bir msbt hadisdn v ya keyfiyytdn ayrlqda bhs edrkn d el ilahinin bir parasndan shbt am oluruq.

Qrb mlliflri sri hm d etik poema adlandrrlar. Msln, Luiza Uilyams srin Londonda 1889-cu ild nr etdirdiyi ingilis dilind trcmsin “Cordano Brunonun Csur entuziast: etik poema” adn verir.

Cordano Brunonun z szlri il desk, “Csur vq haqqnda” (1585) srini yazmaqda “ilk v sas, balca v lav, son v qti mqsdi ilahi dncni gstrmk v digr insanlarn duyular v gzlri qarsnda baya ehtiraslar deyil, csur mhbbti canlandrmaqdr”. “Csur mhbbt” is srin mzmunundan grndy kimi, mnvi mkmmlik urunda arpan insann keirdiyi ali hisslrdir.

ВИРТУАЛЬНАЯ РЕАЛЬНОСТЬ И СФЕРА ЭКОНОМИКИ

проф. Ф.М. Эфендиев, доц. И.А. Исламов,

кафедра философии БГУ

Виртуализация захватывает все новые сферы бытия человека, не только расширяя свое присутствие, но и вызывая смещение в определении человеком своего местонахождения, своего статуса, собственной идентичности, виртуализации подлежат не только элементы бытия, но и бытийные ситуации в целом. Виртуализации могут подвергаться и целые сферы общественной жизни. Производство реальных вещей все более теснится производством информационных продуктов. Именно информация и способы работы с ней становятся основной создания всех виртуальных образований.

Так, виртуализируются деньги вместе со всей экономической реальностью. Многие экономисты утверждают, что современные финансовые кризисы часто фактически беспричинны, поскольку не имеют под собой материальной основы и определяются лишь информационной сушностью банковских денежных операции. По оценкам профессиональных экономистов, общая стоимость ценных бумаг, циркулирующих в современном мире, в 50 раз превышает всю возможную стоимость совокупных материальных ценностей и ресурсов, имеющихся в распряжении человечества.

Экономика, касающаяся, казалось бы, самой материальной, вещественной сферы обращения, в современном обществе развивается под знаком экономики сможет полностью подчинить биржевой фондовой игре сектор реального производства, при этом деньги, которые не вкладывается в реальный сектор экономики, не только не способствуют ее развитию, но разрушают ее, это естественно влечет за собой деградацию хозяйственной системы и, как результат, усиление социального напряжения и неравенства.

XSYYTN SOSALLAMASI PROSESN TSR EDN AMLLR

Slimova lviyy Tacir qz,

BDU-nin flsf kafedrasnn doktorant,

salimova.ulviyye@mail.ru

Hr bir cmiyytd xsiyytin sosiallamas prosesi, baqa szl, insann fal, dyrli varlq kimi inkiaf mslsi ilnib hazrlanr. Hmin prosesd frdin mvcud cmiyytin yaddana qovumas, onun toplanm nnlr yiylnmsi hyata keirilir. Sosiallama frdin yaad cmiyytin normalarn, dyrlrini, zndn gzlniln rollarn, mvqelrini, ictimai qarlql tsir n lazml bacarqlarn, mnlik duyusunu qazanmaq, yaad mdniyyti “mnimsmsi” prosesidir. Hr bir insan digr canllar kimi doulur. Bzilri cmiyytdn dstk almadan yaaya bilmirlr. Sosioloji olaraq sosiallama hyatn davam etdir bilmk n insann digr insanlara ehtiyac v bu cmiyyt uyunlamasdr. Formalamaqda olan frd dnyaya trafdaklarnn gz il baxma, onlarn hisslri v dyr mhakimlri il yanama yrnir. Bir szl, frd z dnyasn qurmaa balayr. Lakin o, bu dnyann saysz-hesabsz insannn dnyasndan ibart olduunu bilmir[1, s. 167].

Ail insann sosiallamaya tsir qald ilk mhitdir. Cmiyytimiz inkiaf etdikc, lkmiz Avropaya inteqrasiya olunduqca bir sra proseslrd d myyn dyiikliklr ba verir.

Bu baxmdan, ba vern dyiikliklr, yeniliklr lkmizd ail mnasibtlrin d tsir gstrir. Ailnin formalamas v inkiaf cmiyytd gedn proseslrl baldr. Aillr masir Azrbaycan cmiyytinin yksk inkiaf sviyysinin tcssmdr. Mhz ail uaa yaamaa “dnyann obraz”n verir. Bir ox hallarda insann glcyi aild myyn edilir, nki valideynlrin xsi xsusiyytlri, davran, ail trkibi, bacarq v qabiliyytlri uaa birbaa tsir gstrir. Ail raiti, valideynlrin thsil sviyysi, muliyyt nv, sosial vziyyti v maddi sviyysi d daxil olmaqla, xeyli drcd uan hyat yolunu myynldirir.

Sosiallamaya tsir edn amillrdn biri d strukturladrlm, layihlnmi v inkiaf etmi mhit olmaldr. Hmin mhitin sas tlbi humanizm, inam, thlksizlik, xsin bym imkandr. Bu baxmdan idman sosiallamann fal amilidir. dman masir sosiumun btn sviyylrini birldirir v cmiyytin hyat trzin tsir gstrir. dman insanlarn hyat trzin,onlarn etik dyrlrin, igzar faliyytin v milli mnasibtlrin tsir gstrir. dman insann daxilind olan yeni aspektlri z xarr v bunun nticsind mdni dyrlrin insann daxilind frdd aparc amil evrilir. Baqa szl, insan cmiyytin hyatnda aktiv faliyyt gstrir. Masir cmiyytd idman insann zn realiz etmsin, ilk nvbd ninki baqalarna, eyni zamanda zn qalib glmk imkan verir. dman insana z mqsdin atmaq n qurban vermyi yrdir. Bir ox idmanlar deyir ki, mhz idman onlar xsiyyt kimi formaladrb. dman masir hyatn sas prinsiplrini realladrr- “ zn gvn” yaradr.

Reklam sosial hmiyytli mlumatlar vern, masir cmiyytin maraqlarnn formalamas, dstklnmsi v stimulladrlmas n sas kommunikativ informasiya mkandr. Reklam cmiyytd sas vzifni yerin yetirir: iqtisadi, mnvi –ideoloji v informativ – kommunikativ. Kommunikativ funksiyada btn funksiyalarn hyata keirilmsi istisnasz olaraq mmkn olur, nki o mal, xidmt, sosial problem haqqnda mlumat yayr v formaladrr [2]. Masir cmiyytd internet hyatn mhm atributuna evrilmidir. Sosiallamann elementi kimi internet v daha geni virtual reallq yeni informasiya texnologiyalar yaradr v insann sosiallamasnn gcl bir agenti olur.nsann kibersosiallamas – xsiyytin kibermkanda sosiallamasdr. nsann kibersosiallamas prosesind birbaa kibermkanla bal virtual yaay sahsi n yeni bir sra maraqlar v gzlntilr,motivlr v dyrlr, tlbatlar,sosial v psixoloji aktivliyin formalar yaranr [4,s.54]. nternet yalnz masir sivilizasiyann gzgs deyil,eyni zamanda oxsayl ictimai,sosial mnasibtlrin yeni nv,insan-cmiyyt, insan- tbit, insan-insan, insan-texnika mnasibtlrini znginldirir.xsiyytin sosiallamasna humanizmin tsiri d bykdr. Bu kateqoriya insan xsiyytini inkiaf etdirir, onun formalamasnda mhm hmiyyt ksb edir. Humanizmin sas mqsdi insann inkiaf v btn insanlar n hyat yaxladrmaqdr. Humanizm gzl ilr grmy, yax yaamaa v glcy daha yax bir dnya qoyub getmy alr, sonrak hyatda mkafatlandrlmaq n hyat boyu zab kmk lazm deyil. Humanizm gr hqiqti tapmaq btn insanlarn tbii hququdur. Amma hqiqti tapmaq yolunda hyata keiriln btn sullar humanist olmal, he bir mnfi vziyyt yaratmamaldr.Cmiyytimizd gedn sosial proseslr tsir edn digr amil is thsil prosesidir. Trbiy v thsil mqsdynl prosesdir. sasn thsil insann uruna mracit edir. Lakin insann uruna birbaa mracitd thsil televiziya v reklamdan daha zif tsir gstrir. Thsil sistemi sosial institut kimi insan bir istiqamtd formaladrr.

Mdniyyt xsiyytin formalamasna tsir edn mhm amillrdn biridir. Sosiallama prosesinin vasitsil frd mdniyytin sas elementlrini: simvollar, mnalar, dyrlri, normalar mnimsyir. Bu mnimsmnin sasnda - sosiallamann gediind sosial keyfiyytlrin, xsusiyytlrin, ml v bacarqlarn formalamas ba verir. Bunun saysind insan qarlql sosial tsirin itiraks olur [3,s.116]. Sosiallama frdin mdniyyt qoulmasnn btn proseslrini: onun thsil v trbiysini, baqa insanlarla qarlql tsirini, cmiyytin norma v dyrlrinin, mxtlif sosial rollarn v birg faliyyt nvlrinin mnimsnilmsini v s. hat edir. Nticd insan bioloji varlqdan tdricn cmiyytd yaaya v faliyyt gstr biln sosial varla evrilir.

Yazdmz tezisd qsaca olaraq sosiallama prosesin tsir edn amillrdn bhs etdik. Lakin sosiallama prosesi mrkkb proses olduundan tkc bu amillrdn x etmk olmaz.

dbiyyat

Кон И.С. В поисках себя. Личность и ее самосознание. Москва Прогресс, 1990, 367 с.

2. Матыцина Т. Социальная реклама / Т. Матыцина // Пчела. — 2002. — №2

Сорокин П. Человек. Цивилизация. Общество, Москва, Политиздат, 1992. - 542 с. 4. Орлов В. В. Основы философии общая философия Вып2 Пермь, Изд- Перм. ун-та 2001,104 с

TTARIN NAPUR DVRNN SOSAL-MDN MHT

Chanbx Kiyani

AMEA-Hquq v Flsf institutunun dissertanti

j.kiani2000@gmail.comAar szlr:ttarn Niapuri, sosial-mdni mhit, slam dnyas, afi v Hnfi mzhblri, Niapur, Tsvvf v rfan.

Niapur slam dnyasnn n mhm elmi mrkzlrindn biri hesab edilirdi. Burann zngin kitabxanalar v elmi mrkzlri mvcud idi. Bu hrd afi v Hnfi mzhbin aid bir ne mdrsnin faliyyt gstrdiyi bilinir. Moollarn hcumlar rfsind qanl hadislrd Hnfilrin 8, afilrin 17-dn ox mdrssi dadlmdr. bn sir (XII-srd) qeyd edir ki, Niapur n byk mslman hri olmas il yana, eyni zamanda, elmi mrkz hesab olunurdu. Ancaq, Qoz tayfalarn hcumu nticsind bu hr dadlm v yamalanmdr. Bu dvr dini elmlrin inkiaf etdiyi v dini tssbkeliyin yayn olduu zaman, qli v flsfi elmlr qadaan edilmidir. Niapur hri sosial-mdni v islami elmlrin inkiaf, hminin rb v fars dbiyyatnn inkiaf baxmdan ninki, Badad v Buxara sviyysin atm, htta demk olar ki, onlar kemidir. ttarn bu sosial-mdni mhitdn tsirlnmmyi mmkn deyildir. Qeyd etmk istrdim ki, o, burada slam elmlri drindn yrnmidir. Ancaq, buna baxmayaraq o, bzn avam camaatn dini tssbkeliyinin tsirindn d knarda qala bilmmidir.

ttara gr, qli elmlri din yolunda fda etmk lazmdr. Bu mqsd nail olduqdan sonra, sufilrin yolu il addmlamaq lazmdr ki, ilahi zvq, saliki hqiqt almin v kamala atasan. Bu sbbdn d, ttar dini elmlrin stnlyn vurulayaraq qeyd edir ki: “Hqiqi elm, dini elmlrdir, bu elmlr fiqh, tfsir v hdisdn ibartdir, kims bu elmlrdn knarda, baqa yolla gets doru yolda deyildir” (2, s. 65). Tbii ki, ttarn bu ifadsini bir mnal anlamaq mmkn deyildir.

Yuxarda qeyd edilnlrdn bel bir nticy glinir ki, ttarn uaqlq v yeniyetmlik dvrnd onun doulduu v bydy hr, dvrnn n byk mrkzlrindn olmu v slami elmlr baxmdan mhur mrkzlrdn biri kimi tannmdr. Eyni zamanda, bu hr sufi mrkzlrindn biri hesab edilirdi. Burada, mdrs v xangahlarn ox olmas Niapurlu istedadl v all gnclrin bu dvrd mdrs v xangahlara maraq gstrmlrin sbb olmudur. Tsvvf yolunda irlilmk istyn hr bir insan xangahlara pnah aparrdlar. ttar da bu gnclrin arasnda idi. Baxmayaraq ki, filosof v yeni dncy qar olanlarn arasnda mbariz hl geni vst tapmamdr, ancaq cmiyytd etiraz ednlrin say kifayt qdr idi. Alim v mtfkkirlrin srlrind tnqid v satirik slub ttarn msnvilrindki qdr ox deyildir. ttarn msnvilrind tnqid v satirik slub sas hesab edilir v airin klamlarnn smimiliyindn anlamaq olar ki, air z xsi fikirlrini dlilrin, ahllarn dilindn nql edirdi. lbtt, bu satirik hcumlarn obyekti hesab ediln mqam sahiblri, bu etiraz sslrini he vaxt ciddi qbul etmirdilr. Bu sbbdn d, onlar ttar susdurmaa bel sy gstrmirdilr. Xalqn ksriyyti kemi zamanlardan zlrin tlqin etmidirlr ki, dz v doru sz divanlrdn dilindn eitmk lazmdr. Onlar, “tqiy” v fikirlrini gizldrk z mxaliflri trfindn ehtimal ediln zrrdn qorunurdular, ancaq bu szlr azdan aza nql edilirdi. st-st ttarn msnvilrind mcnunlarn v vurun insanlarn bu nv satiralardan ibart onlarca hekaylri mvcuddur. Bel grnr ki, eyx ttarn yaad dvrd Niapurda bu tip insanlarn say ox olmudur.

ttarn mridlri z tnqidi szlrini izhar edir, he ksdn qorxmayaraq yerdn gy qdr, hr bir ey haqqnda csartl suallar verirdilr. Bu trfdn d, ritd mcnun v divanlr n he bir cza nzrd tutulmadna gr, onlara he bir irad tutulmurdu. O, bir baqa yerd divanlrin dilindn hsrt v tssfl fryad edrk qeyd edir ki, “Ya rbb, gr mni bu pis gnd aparrsansa, dnyaya gtirmyinin sbbi n idi?” (1, s.45). Bir baqa hekayd bir divandn soruurlar ki, Allah tanyrsan? Cavab verir ki, “Nec tanmaym ki, mni bel O, yaratmdr? Mni z hr v diyarmdan qovmu v ryimdn qrar ourlamdr”(1, s. 76).

ttar, htta zahid lmalar v yoxsullarn dilindn el nqtlr iar edir ki, 800 il ondan sonrada nadir hallarda bunlarla zlmk olur. Eyni zamanda, torpaq dayan bir qoca, Sultan Mahmud Qznvinin qarsnda dayanr, onun mal v mlkn haram hesab edrk ona lnt edir, bel ki, hkmdar oxlu mal v mlk sahib olmasna rmn, yen d gec-gndz drvilrin maln mnimsyirdi. (3, s. 59) ttar byk mhartl cmiyytd olan bu cr problemlri hekaylrind iqlandrr. Cmiyytd olan bu problemlrin hll yollarn divanlrin v drvilrin dilindn cmiyytin n st tbqsin atdrmaa alrd.

eanilrin mhur mirlrindn olan Al-Muhtac, hminin Simcurilr bu hri z qrargahna evirmidirlr. Sultan Mahmud Qznvinin qarda Nsir ibn Nsrddin d Niapur hrind Qznvilrin ordu bal vzifsini yerin yetirirdi v Niapur Qznvilrin ikinci paytaxt hesab edilirdi. XII sr ran tarixind n dyrli dvr olmudur, hrnd ki, fars poeziyas v dbiyyatnn parlaq nmunlri slamla btvlmidir v elm, flsf, irfan v tsvvf haqqndak mtnlrin bir oxu bu dvrd fars dbiyyatnn mhsulu v ya tsiri nticsind yaranmdr. Eyni zamanda, bu dvr bhranl v tlatml dvr d hesab edilirdi.

Digr yerli slallr o cmldn, Slrilr Farsda, Atabylr Azrbaycanda v Hzarsbilr Lorestanda hakimiyytd idilr. amda Slcuqlular digrlrindn daha ox gc malik idilr. Hl slib yrlrinin ar nticlrini unutmam mslmanlarn bana daha byk bir bla glmidir. Mool srkrdsi ingiz xan, Mhmmd Xarzmi ah mmurlar trfindn qtl yetirilmi tacir qismind olan iilrin qisasn bhan edrk rana hcum etmidir. Bu vhi v talan etnos hcum etdiyi milltlri sivilizasiya v mdniyytlri il birg sarstd v onlarn siyasi, ictimai, iqtisadi v mdni quruluunu tam datd, bel ki, bu milltlr uzun illr z tarixi kimliklrindn ayr ddlr. Elm mrkzlri viran edildi, mxtlif islami v qeyri-islam elmlr, hminin alimlrin irfan haqqndak srlrinin ksriyyti yandrld.

Ncmddin Kbra, Frideddin ttar v s. kimi alim v airlr zalm moollarn hcumlar nticsind hid edildilr. Hrnd ki, eyx ttarn dvrnd ictimai baxmdan xaos v gerilm son hddin atmdr, amma mhz bu dvrd elm, dbiyyat v tsvvf n parlaq dvrlrini yaayrd. Bu dvrd “Qoz” tayfalar rann imal hrlrind yaayrdlar. XI srin sonlarndan etibarn, bu tayfalar ran razisinin mrkzi blglrin klrini balatdlar. Balancda, Buxarada mskun-laan Slcuqlular, sonralar raq v Azrbaycana kdlr. Bu etnosun ran istilas zlm, qtl v qan tkmkl mayit edilirdi. Sultan Sncr dvrnd onlar halini incitmdn Blx hri trafnda yaayrdlar. Amma, Sultan Sncrin miri Qmac onlardan bhlnmy balad v onlara Blx blgsini trk etmlrini mr etdi. Qozlar bu mr mhl qoymadlar v baqa tayfalar il birlrk mir Qmacla mharib etdilr. Bu mharibd mir mlub oldu v Qozlar qart v halini sir gtrmy baladlar. mir onlardan Sultan Sncr ikayt etdi, Sultan Sncr onlar fth etdiyi torpaqlar trk etmy ard. Qozlar qbul etmdilr, aralarnda ba vermi mharibd Sultann mirlri qtl yetirildi v Sultan z is sir dd. Qozlar Sultan ldrmyib onu z Sultanlar kimi qbul etdilr. El bu etnosun qtl v qarti d bu zamandan baland. Qtl, qart v talanlarn misli brabri yox idi. Mool hcumundan vvl Qoz etnosunun dhtli msibti rann mzlum milltinin bana gln n byk bla idi. hrlr vaxt ar bir ne zalm v qanin mirlrin vasitsi il viran edilirdi v qtl, cinayt v insanlara qar hrmtsizlik v thqir geni vst almdr.

Dini mhit gldikd is, Niapur hrin halisinin ksriyyti snni mz-hbinin “afi” qoluna etiqad edirdilr. Onlarn az bir hisssi is “Hnfi” qoluna bal idilr. halinin bir qismi is “i”, digr bir qismi is “Kramilrdn” hesab edilirdi. Kramilr Sultan Mahmud Qzvinin dvrnd hakimiyyt glrk, ilr il dmnilik edir v onlara tzyiq gstrirdilr. hrd qeyri-mslmanlardan da bir qrup yaayrd. Mhmmd ibn Mnvvr “srarut-thvid” kitabnda yazr ki, Niapurda bir qrup yhudi v xristian da yaayrd. Bu hrd kils d mvcud olmudur. Bu mscidlri xorasanl bu Mslim ina etmi, mir ibn Leys Sffari is tmir etdirmidir. Bu da ona sbb olmudur ki, sufilr d zlri n mrkzlr ina etsinlr v orada tzkiyeyi nfs edib camaat irada dvt etsinlr. O dvrd, Niapur hrind sufilrin mhur xangahlarna misal olaraq Snduqi, Tusi, blfz l-midul Xab, hminin Mhmmd v Slimi xangahlarn gstrmk mmkndr.

Niapur hrind sufilr mxsus baqa nv mrkzlr d mvcud idi ki, bunlar yoldan ken drvilrin istiraht etmsi n nzrd tutulurdu. Bunlara misal bu Sid ibn bul-Xeyr mrkzlrini v ona bnzr digrlrini gstrmk mmkndr.

ttarn dini etiqadna gldikd is,onun srlrindn mlum olur ki, o snni mzhbin etiqad etmidir. Onun xlify olan odlu-alovlu mhbbti v “Xosrovnam” msnvisind afi v bu Hnify hsr etdiyi mdhiyylr, hminin “Tzkirtul- vliya” srind snni liderlrin gstrdiyi hrmt v ehtiram onun snni olmasnn inkar edilmz bir sbutudur (3, s. 37-40; 1, s. 32-40). Eyni zamanda, qeyd edilnlr rmn, Qazi Nurullah tri onun Hzrti li haqqndak fikirlri, mhbbt v hrmtlin saslanaraq onu sl i hesab etmidir.

Xlas:Niapur slam dnyasnn n mhm elmi mrkzlrindn biri hesab edilirdi. Burann zngin kitabxanalar v elmi mrkzlri mvcud idi. Bu hrd afi v Hnfi mzhbin aid bir ne mdrsnin faliyyt gstrdiyi bilinir. Moollarn hcumlar rfsind qanl hadislrd Hnfilrin 8, afilrin 17-dn ox mdrssi dadlmdr. Mool srkrdsi ingiz xan, rana hcum etdi zaman-da, bu vhi v talan etnos hcum etdiyi milltlri sivilizasiya v mdniyytlri il birg sarstd v onlarn siyasi, ictimai, iqtisadi v mdni quruluunu tam datd, bel bir xaus dvrd ttaraNiapuri yaad v yaratdi.

ttaraNiapuri gr, qli elmlri din yolunda fda etmk lazmdr. Bu mqsd nail olduqdan sonra, sufilrin yolu il addmlamaq lazmdr ki, ilahi zvq, saliki hqiqt almin v kamala atasan. ttarn msnvilrind tnqid v satirik slub sas hesab edilir v airin klamlarnn smimiliyindn anlamaq olar ki, air z xsi fikirlrini dlilrin, ahllarn dilindn nql edirdi.

ttar byk mhartl cmiyytd olan bu cr problemlri hekaylrind iqlandrr. Cmiyytd olan bu problemlrin hll yollarn divanlrin v drvilrin dilindn cmiyytin n st tbqsin atdrmaa alrd. ttarn dini etiqadna gldikd is,onun srlrindn mlum olur ki, o snni mzhbin etiqad etmidir. Onun Hzrti li haqqndak fikirlri, mhbbt v hrmtlin saslanaraq onun n qdr obyektiv v tolerant dncy malik olmasn gstrir.

Ключевые слова: Аттар Нишапури, социально-культурная среда, исламский мир, Шафи и Ханафитские конфессии, Нишапур, мудрость и суфизм.

Резюме

Нишапур, считался одним из самых важных научных центров исламского мира. Здесь были богатые библиотеки и научные центры. В этом городе известна деятельность медресе (школ), принадлежащих Шафи и Ханафитским конфессиям. Накануне нападения монголов, во время кровавых событий были уничтожены 8 школ Ханафитов и более 17 школ Шафитов. Монгольский командир Чингисхан, во время нападения на Иран со своим диким и разрушительским этносом, потряс народы вместе с цивилизацией и культурой, полностью разрушил их политическую, общественную, экономическую и культурную структуры, в такое хаотическое время жил и творил Аттар Нишапури.

По мнению Аттар Нишапури, умственные науки следует принести в жертву религии. После достижения этой цели, надо идти по стопам суфиев, чтобы достичь божественного блаженства, царства реальности и совершенства. В куплетах Аттар главным считается критика и сатирический стиль, из искренности слов поэта можно понять, что поэт свое личное мнение пересказывал с уст безумных и пожилых.

Аттар в своих рассказах умело освещает такие проблемы в обществе. Для решения этих проблем в обществе он стремился доносить до верхнего слоя общества эти проблемы путем уст дервишей и безумных.

Что касается религиозной веры Аттар, то по его произведениям становится ясно, что он был суннитом. Его мысли о Хазрат Али, основываясь на его любви и уважении к нему, показывает, насколько он обладает объективными и толерантными мыслями.

Fars dilind dbiyyat

.... 1342.

.. : 1346.

: 1338.

.. : 1346.

: 1338.

RANDA ELAT TAYFALARI L BALI HYATA KERLN SOSAL SYAS TDBRLR BXTYAR V QAQAY TAYFALARININ TMSALINDA

lirza Maliki

AMEA-Hquq v Flsf institutunun dissertanti

Alimaleki607@yahoo.com.

Aar szlr:ran, Bxtiyari v qaqay tayfalar, Rza ah Phlvi, tayfa quruluu, kri maldarlq, mrkzi dvlt, ictimai struktur, kri sistem

Ключевые слова: Иран, племена БахтиярииКашкаи, Реза-шахПехлеви, племенная структура, кочевоескотоводство, центральное правительство, социальная структура, миграционнаясистема.

Qaqay v Bxtiyari ellrinin tayfa qurulularnn thlili v onlarn rann mrkzi siyasi sistemi il laqlrinin aradrlmas, xsusil Rza ahn hakimiyyti dvrnd onlarn bu siyasi qurulua inteqrasiya olunub olunmamas rann siyasi sosiologi-yasnda diqqti clb edn maraql mvzulardan biridir. Mqayisli thlil sasnda bu tayfalarn sosial quruluunun (ictimai, iqtisadi, siyasi, mdni, hrbi v ekoloji) mr-kzi siyasi struktura tsiri imkanlar v nticlri myyn edil bilr. Tqdim ediln aradrmada Bxtiyari v Qaqay ellrinin znmxsus xsusiyytlri, dvltin mskunlama siyastinin tayfa quruluuna tsiri msllri nzrdn keirilmidir.

Qeyd etmk lazmdr ki, Bxtiyari eli znmxsus tayfa quruluuna malik ol-duuna gr siyasi struktura daha tez inteqrasiya olunmudur, lakin Qaqay tayfalar siyasi hakimiyyt mqavimt gstrrk bu prosesdn knarda qalmlar. Bxtiyari tayfalarnn siyasi struktura asanlqla uyunlamalarnn v mskunlamalarnn sas sbblrindn biri d onlarn fars dilli olmalardr.

Qaqay v bxtiyari tayfalarnn znmxsus xsusiyytlri onlarn siyasi struk-turla laqlrin tsir etmidir. Qeyd edilmlidir ki, tayfa quruluu yalnz ibtidai icma dvrnd mvcud olmamdr, masir nnvi cmiyytlrd d rast glinir.

Mlumdur ki, tayfa quruluunun saslarnda qohumluq laqlri, dil birliyi, soy v qan yaxnl, hminin mumi tarixi, siyasi, ictimai-mdni rait durur. randa yaayan elat cmiyytlri digr iki cmiyytlrdn, yni knd v hr cmiyytlrin-dn frqlnir. Elatlarn sas muliyyti kri maldarlqdr. Kri elatlara el, irt, tayfa, qbil v buna oxar digr adlar verilmidir. Elmi dbiyyatda el, tayfa, qbil v irtlr fransz v ingilis dillrindn gtrlm iki terminl ifad edilir v hr iki termin bdvi hyatn xsusiyytlrini ks etdirir. Fransz dilindn gtrlm birinci termin obanlq sistemin saslanan kri hyat trzini ifad edir. Bu zaman mvsml laqdar olan, yni yaylaq v qlaq mitin saslanan kri sivilizasiya nzrd tutulur. ngilis dilindn gtrlm ikinci termin myyn razi rivsind qohumluq sistemin syknn v mstqil siyasi, ictimai sistem malik olan qrupu, yni oturaq hyat trzi keirn, lakin mal-qaran isti fsillrd yaylaa aparan km maldarlar ifad edir. Bu baxmdan, ran elatlarnn mdni, corafi, qohumluq, dil, din v soy frqlrin malik olan bxtiyari v qaqay tayfalarnn nmunsind yrnilmsi xsusi maraq dourur. Hr hans bir elat cmiyytinin tdqiq edilmsi mxtlif amillrin nzr alnmasn zruri edir. Bu, yalnz qohum-luq, mtrk soy, qan birliyi deyil, hm d siyasi, iqtisadi amillridir. Elat tayfalarn digr cmiyytlrdn frqlndirn sas xsusiyyt onlarn k etmsidir. Kri hyat trzinin znmxsusluu mtrk razinin v yurdun, konkret k yollarnn olmas v daim bir mntqdn digr mntqy hrkt etmkl baldr. randa elatlarn razisi, otlaq sahlri, el yollar, bir szl elatlara mxsus torpaq mlkiyyti myyn edilmidir (1, s.65-76). Bellikl, elatlar yksk sosial birlik v ictimai nzart malik olan siyasi, iqtisadi, ictimai-mdni qrup hesab edilir.

Burada frdilik itir, tayfa daxilind riyir. Mhz bu xsusiyyt tayfann cmiyyt inteqrasiya olunmasna mane olan sas amillrdn biri kimi nzrdn keirilmlidir. Elatlarn cmiyyt zif inteqrasiyas myyn mnada milli dvltin strukturuna ziddir. XX srin vvllrin qdr mvcud nnvi dvlt strukturu kri tayfa quruluu il uyunlaa bilirdi v elat cmiyytlrin nzart, yaxud onlarn idariliy clb edil-msi il bal nnvi mexanizmlr ilyirdi. Bu dvrd klassik siyasi strukturlarda elat tayfa quruluu il bal drin v geni islahatlar aparlmasna ehtiyac olmamdr.

rann siyasi tarixind elat cmiyytlri daim mrkzi dvlt hakimiyyti il qar-lql laqd olmu, kri tayfalar tcrid olunmu v passiv bir qurum hesab edilm-milr. Elat cmiyytlrin mrkzi hkumtl sx qarlql laqlrinin olmasnn sas sbbi hakimiyytin mnyinin elat tayfalar il bal olmasdr [2, s.55-63].

Phlvi hkumti dvrnd elatlarn ictimai, iqtisadi, hrbi, mdni, dini, dil v soy funksiyalar, elat tayfalar arasndak laqlr, hminin elatlarn dvltl laq-lrinin xsusiyytlri dyimy balad. Nzri baxmdan elat kri sisteminin saxlanmas qeyri-mmkndr, bel ki, masir raitd mrkzi dvltl elat kri cmiyytlri arasndak ziddiyytlr qardurmaya v dvltin zorak v srt mda-xilsin sbb olur. Bununla bel elat tayfa quruluunun frqli xsusiyytlri (ictimai, siyasi, iqtisadi, mdni, dil, soy baxmdan) onlarn mvcud cmiyyt inteqrasiyasn tinldirir. rann Rza ah Phlvi dvrndki tarixi buna yani sbutdur. Rza ah kri tayfalarn mskunladrlmas plann hyata keirrkn ilk mrhld tayfa balarn sas mane kimi grrd v onlara qar hrbi vasitlr-dn istifad etmidi. Bir trfdn elatlarn z nnlrin ball, onlarn knd v hr hyat trzin maraql olmamas, digr trfdn krilrin mskunlamas il bal struktur islahatlarn bilavasit mrkzi dvlt hakimiyyti trfindn hyata keirilmsi bu prosesin uursuzluunun sas sbblri kimi x etmi oldu. Bel ki, Rza ah hkumtinin squtundan sonra bir ox elat tayfalar yenidn kri maldar-lqla mul olmaa baladlar. Onu da qeyd etmk lazmdr ki, mskunlama il bal islahatlar Bxtiyari tayfa birliyi trfindn daha asanlqla qbul edils d, qaqaylar bu proses uzun mddt mqavimt gstrdilr. Bu mslnin sas sbb-lrini mrkzi dvltin yrtdy siyastin elatlarn ictimai strukturuna ziddi olma-snda axtaraq lazmdr [3, s.94-118].

Hkumtin kri tayfalarn mskunlamas il bal siyastinin uursuzluunu baa dmk n Bxtiyari v Qaqay tayfalarnn ictimai strukturlarn mqayisli thlil etmk mqsduyun olard.

Kri tayfalarn (Bxtiyari v Qaqay) strukturunun mqayisli sosioloji analizi, onlarn hakim siyasi rejiml (Rza ah dvr) laqlrinin aradrlmas rann siyasi sosiologiyasnn n aktual msllrindn biridir. Bu zaman tayfa sistemlrinin (ictimai, iqtisadi, siyasi, mdni, hrbi, ekoloji) mrkzi siyasi strukturla qarlql tsir sviyysi, siyasi idarilikl uzlamas imkanlar v nticlri thlil edilir. Qeyd ed bilrik ki, ran sosiologiyasnda msl bu kild qoyulmamdr, yalnz tarixi vziyyt rh edilmidir.

Mlumdur ki, elat cmiyytlrinin saslar yalnz qohumluq, dil, soy, mzhb v ya qan ballqlarna syknmir, hm d tarixi, siyasi, ictimai, iqtisadi v mdni raitin trkib hisssi kimi x edir. ox zaman elat cmiyytlri il siyasi haki-miyyt arasnda yaranm laq hakim syasi rejim v tayfa quruluunun mahiyytin-dn asl olaraq myynlir. Bu baxmdan, corafi, mdni, dini, dil, soy v qo-humluq laqlrin gr frqlnn ran elatlarnn, o cmldn bxtiyari v qaqay tayfalarnn hakim siyasi rejiml mnasibtlri d frqli olmudur.

Aradrmalara sasn qeyd etmk olar ki, hr hans bir elatn yaranmas qohumluq, mtrk soy, qan qohumluu il yana, hm d mxtlif siyasi, iqtisadi amillrl baldr. Mlumdur ki, elat cmiyytlrini digr cmiyytlrdn frqlndirn sas xsusiyyt onlarn kri hyat srmlridir, bel ki, mtrk razi v ya yurdun mvcud olmas, konkret el yollar v daim bir nqtdn digr nqty hrkt etmk yalnz elatlarda, yaxud kri tayfalarda mahid edilir. randa elatlarn k etdik-lri razilr, yollar, hminin onlarn mailik olduu otlaq sahlri mlumdur. Mhz bu baxmdan elat cmiyytini vahid ictimai, iqtisadi, siyasi v mdni struktur hesab etmk olar, nki burada yksk ictimai nzart v mhkm sosial birlik mvcuddur. Frdin tayfa daxilind “mn”ini itirmsi onun daha yksk ictimai birliy inteqrasiya olunmasna mane olur, zglmsin gtirir [4, s.88-89]. Bu baxmdan tayfa quru-luu dvltin mqsdlrin uyun glmir. XX srin vvllrind elat cmiyytlrinin quruluu nnvi dvlt quruluu il uzlard, elat cmiyytlrin xas nzart vasitlri dvltin nnvi idarilik mexanizmlri il st-st drd v bu sbb-dn hakim siyasi sistemlr elat tayfalarnda drin dyiikliklrin edilmsin ehtiyac hiss etmirdilr. rann siyasi tarixin nzr saldqda grmk olar ki, elat cmiyytlri il mrkzi dvlt arasnda sx qarlql laqlr olmudur v elat cmiyytlri tcrid edilmi v qeyri-fal bir qurulu olmamdr. Bunun sas sbbi mrkzi hkumtin elat tayfa quruluuna arxalanmas idi. Lakin Phlvi slalsinin hakimiyyti dv-rnd elatlarn ictimai, iqtisadi, hrbi, mdni, dini, dil v soy funksiyalar v onlarn mrkzi dvlt tsiri imkanlar, dvltin elatlarla laqsi, hminin elat tayfalarnn bir-birlril qarlq laqlri dyiikliklr mruz qald. Rza ah elatlarn mskun-lamas layihsini hyata keirmk n birinci mrhld onlara qar hrbi gc ttbiq etdi, elat cmiyytlrinin iqtisadi v ictimai quruluunu dyimy tbbs gstrdi. Rza ahn squtundan sonra mcburi mskunlama prosesi d tnzzl etdi. Bxtiyari tayfalar mrkzi dvltin mskunladrma siyastini qbul edrk oturaq hyata keslr d, qaqaylar bu proses ciddi mqavimt gstrdilr [5, s.24-44]. Znnimizc, mskunlamaya frqli mnasibtin sas sbblri elatlarn znmxsus tayfa quruluu il bal olmudur. Bu mslni aydnladrmaq n bxtiyari v qaqay tayfalarnn qurulularnn mqayissi vacibdir.

nnvi olaraq hr bir elat znmxsus iqtisadi, siyasi, mdni v ictimai quru-lua malik olur. Bu, tayfalarn daxili axlnmsi v dinamikliyi sasnda formalar. Elat tayfalarn btn oxarlqlarna rmn onlarn arasnda frqlr d mahid olunur. Bu frqlr ilk nvbd onlarn strukturu v ayr-ayr boylarna veriln xsusi adlarda nzr arpr. Bu proses bxtiyari v qaqay tayfalarnn sruktur quruluunda da izlnilir.

Xlas: Qaqay v bxtiyari ellrinin tayfa qurulularnn thlili v onlarn rann mrkzi siyasi sistemi il laqlrinin aradrlmas, xsusil Rza ahn hakimiyyti dvrnd onlarn bu siyasi qurulua inteqrasiya olunub olunmamas rann siyasi sosiologiyasnda diqqti clb edn maraql mvzulardan biridir. Mqayisli thlil sasnda bu tayfalarn sosial quruluunun (ictimai, iqtisadi, siyasi, mdni, hrbi v ekoloji) mrkzi siyasi struktura tsiri imkanlar v nticlri myyn edil bilr.

Bxtiyari eli znmxsus tayfa quruluuna malik olduuna gr siyasi struktura daha tez inteqrasiya olunmudur, lakin Qaqay tayfalar siyasi hakimiyyt mqa-vimt gstrrk bu prosesdn knarda qalmlar. Bxtiyari tayfalarnn siyasi struk-tura asanlqla uyunlamalarnn v mskunlamalarnn sas sbblrindn biri d onlarn fars dilli olmalardr.

XX srin vvllrind elat cmiyytlrinin quruluu nnvi dvlt quruluu il uzlard, elat cmiyytlrin xas nzart vasitlri dvltin nnvi idarilik mexa-nizmlri il st-st drd v bu sbbdn hakim siyasi sistemlr elat tayfalarnda drin dyiikliklrin edilmsin ehtiyac hiss etmirdilr.

Phlvi hkumti dvrnd elatlarn ictimai, iqtisadi, hrbi, mdni, dini, dil v soy funksiyalar, elat tayfalar arasndak laqlr, hminin elatlarn dvltl laq-lrinin xsusiyytlri dyimy balad. Nzri baxmdan elat kri sisteminin saxlanmas qeyri-mmkndr, bel ki, masir raitd mrkzi dvltl elat kri cmiyytlri arasndak ziddiyytlr qardurmaya v dvltin zorak v srt mda-xilsin sbb olur.

Rza ah elatlarn mskunlamas layihsini hyata keirmk n birinci mrhld onlara qar hrbi gc ttbiq etdi, elat cmiyytlrinin iqtisadi v ictimai quruluunu dyimy tbbs gstrdi. Rza ahn squtundan sonra mcburi mskunlama prosesi d tnzzl etdi. Bxtiyari tayfalar mrkzi dvltin mskunladrma siyastini qbul edrk oturaq hyata keslr d, qaqaylar bu proses ciddi mqavimt gstrdilr.

Резюме:

Дан анализ племенной структуры народов БахтиярииКашкаи и исследование их связей с центральной политическойсистемой Ирана. Одна из интересныхтем,привлекающаявнимание в политической социологииИрана есть то, что были ли они интегрированы в этуполитическую структуру, особенно во время правленияРеза-шаха. На основесравнительного анализаможет быть установлено влияние возможностей ирезультатовсоциальнойструктуры этихплемен (социальная, экономическая, политическая, культурная, военнаяи экологическая) в центральнуюполитическую структуру.

НародБахтияри, имея свою собственнуюплеменнуюструктуру, быстрееинтегрировался в политическуюструктуру, но племена Кашкаи, оказывая сопротивление политической власти,остались за пределамиэтого процесса. Еще одной из причин легкой адаптации ипоселенияплемен Бахтияри в политическую структурубыло то, чтоони говорили на персидском языке.

В начале ХХ векаструктураобщества «элат»согласовывалась с традиционной государственной структурой,механизмы контроля, свойственные обществам «элат»,совпадали с традиционными управляющими механизмами государства и поэтому правящиеполитические системы нечувствовалинеобходимости внесения глубоких изменений вэлатскиеплемена.

Во времяправленияПехлевиначали меняться социальные, экономические,военные, культурные, религиозные, языковые и фамильные функции, отношения между элатскими племенами, а также начали меняться особенности связи с правительством. Теоретическиневозможно оставитьэлатскуюкочевуюсистему, так как, внынешних условияхпротиворечия междуцентральным правительством икочевымиобщинами становятся причиной противостояний инасильственного ижестокого вмешательствагосударства. Резашах, чтобы реализовать проект поселенияплемен,на первом этапеприменил военнуюсилу противних, проявил инициативу изменения экономической и социальной структурыэлатских обществ.После паденияРеза-шахараспался и процесс вынужденного поселения. Хотя племена Бахтияриприняли политику поселения центрального правительства, Кашкаи серьезносопротивлялись этомупроцессу.

dbiyyat

1.Ali Akbar Kajbaf, Mojtaba Mansoorian, Arbabisarjou Azizollah Bakhtiaris' Status within Iranian Ethnic Identity. World of Sciences Journal, 2007, Volume: 1 Issue: 6 Pages: 65-76

2 ( – ) 1378

3.Stocqueler J.H. 15 Months Pilgrimage through Untrodden Tracts of Khuzistan and Persia, in a Journey from India to England, London, 1832, II, pp. 94-118

4. Housego J. Tribal Rugs, London, 1978, pp. 13, 14, 22, 23, pls. 52, 54-59, 64, 88-89

5. Garthwaite G.R. “The Bakhtiyari Khans, the Government of Iran and the British, 1846-1915”,  IJMES 3/1, 1972, pp. 24-44

SLAM MSTSZMNN GRKML NMAYNDS CLALDDN RUMNN TSVVF

FLSFSND EQ

Pnahova Kmal Hsn q.

BDU-nun Flsf kafedrasnn dosenti

Orta srlrd Trk-slam dnyasnn grkmli xsiyytlrindn biri olan Mvlana Clalddin Ruminin tsvvf flsfsinin sas mahiyytini ilahi eqin trnnm tkil edir. Bu eq Ruminin srlrind ilahi sirlri aan, insan hqiqt vsalna atdran vasit kimi trnnm edilir.

Mvlanann fikrinc yaradlan baqa varlqlardan frqli olaraq insanda Allaha aid bir mant vardr. Bu mant Allahn insan bdnin fldiyi ruhdur. Lakin ruh hr vasit il slin dnmk istyir. Bunu hiss edn hr insan bu dnyada dnizdn ayrlm balq, qamlqdan ksilmi ney kimidir. Bu manti yalanlarla rtn insan is gndlik qazancndan mhrum qalan bir xsi xatrladr. “Msnvi”d ney kamil insann simvolu kim verilib. Daha drin getdikd is Allahn yaratd, bu dnyada ondan ayr dm hr bir varlq neyl simvoliz edilir. nki onlarn hams Allahdan ayrln ati iind yanaraq inildyir v ayrldqlar Btn-Allaha qovumaq n almaqdadrlar. nsan z slindn-Allahdan ayr ddy n bu dnyada ney kimi inlr, n varln, n d yoxluun he bir dyri olmaz, Sevgilisinin diqqtini kmk n qovuana qdr alar.

Clalddin Rumi “Fihi m fihi” srind yazr ki, “ Biz Allaha aidik, v vaxt glnd, lbtt, Ona dncyik “ ( Bakara sursi /156) Gerkdn d biz, yni bizim btn paralarmz oradan glmidir, orann rnklridir v kiik-byk, canl-cansz hr ey, dnb yen oraya gedr [1, 81]. O, fikirlrini davam etdirrk lav edir ki, insanda gizli xsusiyytlr vardr. Birinin sz, birinin zrr uramas, birinin savamas, barmas kimi idn, yaxud xaricdn bir vasit olmadqda grnmz, insandak siftlr ancaq bunlarla meydana xar. z-zn bir dncy dalsan, he bir ey grmzsn, zn bu siftlrdn xali sanarsan. Sn nsn yen osan, dyimi, dalm.Fqt onlar snd gizlidir. Dnizdki suya bnzr olanlar; su, dnizdn ancaq bir bulud vasitsil ayrlr, ancaq dala vasitsil blli olur, grnr. Dala xaricd bir sbb olmadan snin idn coub kprmndir. Fqt dniz sakitdirs, htta he n grmzsn. Bdnin dnizin knarndadr, cannsa bir dnizdir. Grmrsnmi, o dnizdn minlrl ilanlar, balqlar, qular, eid-eid, rngarng yaradlmlar xr, zlrini gstrrk, yen d dniz dalb gedirlr. Hiddt, hsd, tamah bunlardan baqa siftlrin d dnizdn ba xarr. Bu halda siftlrin, Haq Tala aiqlridir, amma, ltifdir, bu zdn d dil libasna brnmdikc onlar grmk mmkn deyildir [1, 82].

Mvlana hesab edir ki, bu dnyada sultanlarn tikdiklri saraylar, qalalar vaxt gldikd mhv olsa da, onun kk eqdn tikildiyi n hm bu dnyada, hm d axirtd daim duracaqdr, yxlmayacaqdr. nsan ilahi eqin nticsind bu dnyada rast gldiyi tinliklri df ed, fdakarlqlar gstr bilir. nki eq sufiliyin n uca mrtbsidir. Mhz bu mrtbd Allaha olan eqdn baqa hr bir ey yox olur. Sufinin qlbind yalnz Yaradana olan eq yer qalr. Clalddin Rumiy gr eqd zaman v lm qays yoxdur, o bdidir. Eqin gc qarsnda al arsizdir. Ruminin eq flsfsind fani ala v mntiq yer yoxdur. O, “Fihi ma fihi” srind bildirir ki, al chd il Haqq drk ed bilmz...Al prvany bnzr, muq is mum kimidir. Prvan zn muma vurar, yaxar, hlak olub gedr. Fqt prvan yanmaqdan ziyan grs d, drdlr ds d, mumun qarsnda dayana bilmyib, zn ora atar. Prvany bnzr bir varlq mumun i qarsnda dayansa, zn ona atb yandrmasa o varlq prvan deyildir. Prvan d zn mumun ina vursa, lakin bu iq prvanni yandrmasa, ona da mum demzlr. Bu halda Haqqa dayanan, ona atmaq n alb-apalamayan kii insan deyildir. Fqt Haqq anladn znn edirs, o anlad Haqq deyildir. O ks insan deyrlr ki, alb,rpnr, Haqqn nur evrsind rahat qrar tutmur. Haqq da odur ki, insan yaxb, yandrb, yox edib gedr, fqt he bir al onu anlaya bilmz [1,50 ].

Mvlana “Msnvi-ye mnvi” d gstrir ki, Hzurundan mn bir damla al verdin, onu gtrb, mn dniz kimi bir al ver. Bir damla torpaa, rzgara yem olmadan dnizin qovuma mn nsib et.

Clalddin Ruminin mahiyytini Allaha olan sevgi tkil edn srlrind bel bir fikir irli srlr ki, Yaradcsn tanmayan v Onun xouna glck hallar yaamayan insana normal insan demk mmkn deyildir. nsan ryindki ilahi eq atini, iman nurunu, sl gerkliyi sezdiyi zaman yaad qaranlqdan zn xilas edrk eq vasitsil Hqiqt qovua bilr.

Mvlanaya gr eq insan maddi dnya il balayan btn laqlri ksrk, onu birliy, btvly gtirn bir istiraq (zn unudub fda etmk) haldr. Burada trflri birldirn yalnz mnvi badr. Bu eqin mqsdi Tanr, yni Mtlq varlq olduu n lvildirilmi olan hdudsuz bir ehtirasdr, bri ehtiraslar mhv edib lahi eq vasil olmaa can atmaqdr [2,123 ].

Ruhun sfrinin son mqsdi vsal v birlmdir. slind is ruhun z zli balanc v z sil vtnin qaydn aiqin Muqa doru sfri kimi qiymtlndirmk lazmdr. Bu naililyytin z d insaniyyt mqamndan hdiyyt (Allahn birliyi) mqamna atmaq muqun zatnda aiqin fna olmasndan baqa bir ey deyil. Tbitn bu sfrin yolu, yni yksli qvs, dediyimiz kimi, ruhun ilkin nizamlama qvsndn kediyi yolun ks olunmasdr [3, 130].

Yalnz mrift sahib olan, fna v bqa vziyytini keirn sufilr kamillik drcsin ataraq Haqqa qovuurlar. Bu tin yolda onlar mayt edn is Allaha olan tmnnasz mhbbtlridir.

Clalddin Rumunin srlrindki mna drinliyini anlamaq tindir. Bunun n ney kimi deikli bir siny v mnvi almin sslrini ed biln bir qulaa ehtiyac vardr. Bu mrtby is mrift pillsin qalxm sufilr ata bilrlr. zndn vvlki sufi nnlrindn, bn l-Arabinin vhdt l-vcud tlimindn bhrlnn Clalddin Rumi bu gn d tsvvfun sirlrin bld olmaq, bu tlimin mahiyytin varmaq istynlr n tknmz bir xzindir. Onun faliyytinin bal olduu Konya hrini slind z nnlri v atributlar timsalnda XXI srd d tsvvfn mrkzi hesab etmk olar. Tsadfi deyildir ki, bu gn d insanlar Clalddi Ruminin “Msnvi”sini yrnmyi, tmnnasz eqin mahiyytini drk etmyi, oradak nsihtlr z faliyytlrind ml etmyi lazm bilirlr.

dbiyyat

Mevlana Celaleddin Rumi.Fihi ma fihten semeler. (Hazrlayan: Yard.Do. Dr. Sezai Kk). Konya, 2007.

Y.Rstmov. Mvlana Clalddin Ruminin sufilik flsfsi. Bak, 2002.

.brahimova. Mvlana Clalddin Ruminin “ Msnvi-ye mnvi” sri slam tsvvfnn sas qaynaqlarndan biri kimi. Bak,2005.

ELMN NKAF MRHLLR

Xasiyev Elburus Vlixan o.

BDU-nun II kurs magistrant.

Elm z tarixi inkiafnda mrhldn kemidir: 1) Klassik mrhl (XVI-XVII srlrin qova-XIX srin sonu); 2) Qeyri-klassik mrhl (XX srin balanc-XX srin birinci yars); 3) Postqeyri-klassik mrhl (XX srin ikinci yars-hazrk dvr). Bu mrhllri nzrdn keirmmidn vvl onu vurulayaq ki, fikrimizc, elmin klassik mrhlsin qdr olan dvr d gzard etmk dzgn olmazd. Ona gr ki, klassik mrhly qdr Qdim rq,Qdim Yunanstan v Orta sr Mslman rqind elmin yaranmas n zmin hazrlanmdr. Bel ki, mdniyytin beiyi Qdim rq olduu kimi ilk bilik sistemlrinin d beiyi Qdim rq sivilizasiyalar (umer, Babil, Misir, in, Hindistan) olmu, riyaziyyat, astronomiya, mntiq kimi elmlrin tmli d mhz bu corafiyada atlmdr.

Lakin masir elmi dairlrd bel bir fikir d zn mhkm yer tutub ki, ilk elmi sistemlr Qdim Yunanstanda yaranb. Bu mnada dey bilrik ki, ilk elmi biliklr Qdim rqd yaransa da onlar ilk df Qdim Yunanstanda sistemldirilmi v masir mnada elmin ilkin elementlri yaranmdr. “Qdimd v htta orta srlrd elmdn danarkn slind masir mnada elm yox, onun hans is elementlri, lamtlri nzrd tutulur” [4, s. 211].Msln, Aristotel zn qdr olan biliklri sistemldirmi v fizika, biologiya, mntiq kimi elmlrin sasn qoymudur.

Bu dvrd elm hl flsfdn ayrlmamd, obrazl desk, elm hl ki flsfnin “auunda” idi. Baqa szl desk, bhs olunan dvrd flsf v elm biri- biril ulalam kild mvcud idi. Daha sonra is elmin flsfdn ayrlmasnn balancn qoyan v bu prosesi srtlndirn, elmin sonrak inkiaf n d z hmiyytini saxlayan qiymtli elmi- flsfi mddalar yaranmdr. “Bir ox aradrcnn qnatin gr, Qdim Yunanstanda 3 elmi proqram yaranb. Bunlar riyazi (Pifaqor-Platon), atomist (Demokrit) v kontinualist (Aristotel) proqramlardr... Elmin sonrak inkiafnda qnoseoloji, flsfi v dnyagr aspektlrind bu proqramlar elmin inkiaf dinamikasnn tnzimlyicilri rolunu oynayblar” [2, s.13]. Bhs ediln proqramlar btn elmi proqramlarn sasnda durmular. Baqa szl desk, elmin nhng binas bu 3 zl zrind ucalacaqd.

Orta srlrd elmin vziyyti Avropada v Mslman rqind frqli olmudur. gr bu dvrd avropada ilahiyyat elmi tqib edir v buna gr d elmi inkiafdan saxlayrdsa, Mslman rqind baqa mnzr var idi. Bu corafiyada elm srtl inkiaf etmi v islam lklri elmin inkiaf sviyysin gr dnyada n qabaqcl mvqe tutmular. Mslman alimlri byk elmi kflr imza ataraq z avropal hmkarlarn qabaqlam, elmin bir sra sahlrini inkiaf etdirmilr. Mhmmd l-Xarzmi, bu Nsr Frabi, bn Sina, bu Reyhan Biruni, mr Xyyam, Hsn ibn Heysm, Cabir ibn Hyyam, Nsirddin Tusi, Uluqby,bn Rd v b. riyaziyyat, mexanika, astronomiya, tbabt, optika, fiziologiya, kimya kimi elmlrin inkiafnda mstsna xidmtlr gstrmi v bir ox sahlrd masir elmin tmlini qoymular.

Elmi idrak antik dvrd kosmosentrik, orta srlrd teosentrik mrhldn kerk ntibah dvrnd antroposentrik mrhly qdm qoyur. Bu dvrd bel bir fikir formalar ki, insan hr ey qadirdir v o, tbit aalq etmlidir. Tbit aalq etmyin yolu is onu drk etmkdn keirdi. Buna gr d, bu dvrdn balayaraq insanlar tdricn drk etmy balayrlar ki, tbit qvvlrini (qanunlarn) drk etmk v ondan istifad etmkl tbit hkmranlq etmk olar. Mhz bu ideya sonralar (yeni dvrd) tbtnaslq elmlrinin coun inkiafna sbb olacaqd.

ntibah dvrnd yuxarda qeyd etdiyimiz ideyalar fonunda orta srlr sxolastikasna da ilk zrblr vurulmaa balad. V bu zrblrdn ilkinin mllifi N.Kopernik oldu. Sxolastik tfkkr ilk sarsdc zrb N.Kopernikin Heliosentrik nzriyysi trfindn endirilir. “ z mahiyyti etibaril bu ideya elm tarixind dnyann dini mnzrsini dadan birinci elmi inqlab idi” [1, s. 257].

ntibah dvrnd sas qoyulan yuxarda qeyd etdiyimiz ideyalarla elm Yeni Dvr qdm qoyur. Yeni dvrd artq elm daha ox utilitar-praktik xarakter damaa balayr ki, bu da o dvrdn balayaraq tbit elmlrinin srtli inkiaf il baldr. Artq, yeni dvrdn etibarn “Klassik elm” formalamaa balayr (elmin klassik mrhlsi). V bu zaman antik dvrdn frqli olaraq elmd sas mqsd kimi dnyan, tbiti insann istklrin, tlabatlarna uyun kild dyidirmk v onlar insanlarn ixtiyarna vermk n plana keir. Bu dvrd Qaliley, Nyuton eksperimental elmin salarn yaradrlar. “Masir eksperimental-nzri tbitnasln banilrindn biri olan Qaliley klassik dinamikann sasn qoymu, hrktin nisbilik prinsipini, talt ideyasn, cismlrin srbst dmsi qanununu formul etmidir” [1,s. 257].

Bu dvrn digr byk alimi. Nyuton idi. Onun fizika v riyaziyyatda bir ox mhm kflri v xidmtlri olmudur (klassik mexanikann anlay v qnunlarn formul edib, Kepler qanunlarn nzri chtdn saslandrb, diferensial v inteqral hesabn yaradb v s). Nyuton hm d almin mexaniki mnzrsini yaratmdr. Bu mnzr o dvrn paradiqmas idi. Elmd XIX srin sonlarna qdr bu paradiqma hakim olmudur. XIX srin ikinci yars v XX srin vvllrin fizika, bilologiya v geologiya istiqamtind dnyanin mexaniki mnzrsi dalr v bellikl d, elm nvbti mrhly qdm qoyur.

Elmin qeyri-klassik mrhlsi 1900-1970-ci illri hat edir. Bu mrhld tbitnasln btn sahlrind mhm inqlabi kflr edilmi, maddnin strukturu haqqnda tsvvr kkndn dyimi, atomun mrkkbliyi myyn edilrk onun bir ne nzri modeli irli srlm, atom nzriyysi, nisbilik nzriyysi, kvant mexanikas, informatika v kibernetika elmlri yaradlmdr.

Postqeyri-klassik mrhl 1970-ci ildn hal-hazrk dvr qdr olan zaman hat edir. Bu mrhlnin sciyyvi xsusiyytlrin qsa nzr salaq.

Sinergetik paradiqma. “Masir tbitnasl sciyylndirn birinci lamt onun mxtlif sahlrind sinergetikann ideya v metodlarnn geni yaylmasndan ibartdir. Sinergetika – ixtiyar tbitli aq mrkkb sistemlrin zntkil v inkiaf nzrriysidir [1, s. 276].

Elmin btn sahlrinin dialektikldirilmsi.

Elmin btn sahlrind flsfi prinsiplrdn, qanun v kateqoriyalardan geni istifad olunmas.

drak obyekti il idrak subyektinin biri-birin yaxnlamas.

Tamlq paradiqmas. Bu paradiqmann mahiyyti budur ki, “Tamlq paradiqmas bir sra hadislrd, o cmldn tbitin, cmiyytin, biosferin, noosferin, dnyagrnn v digr hadislrin tamlnda, btvlynd tzahr edir” [1,s. 278].

Elmin riyazilmsi.

nkiaf ideyasnn elmin btn sahlrin drindn nfuz etmsi.

Masir elmin yeni tkkl tapm chtlrindn biri d onun mzmununa insan faliyytinin daha byk ld daxil edilmsidir.

Qlobal tkamllk prinsiplri sasnda almin yeni mum-elmi mnzrsinin yaradlmasna chd.

Metodoloji plyuralizm v s.

Bellikl, elm mrkkb bir sistem olmaqla myyn tarixi inkiaf mrhllrindn kemi v znn masir statusunu qazanmdr.

dbiyyat

Mmmdov.B., smaylov V., Mmmdov F.. “Rasionallq v qeyri-rasionallq: flsfi metodoloji kontekst”. Bak, Elm, 2010, 880 s.

Qurbanov F. “Elm sinergetik yanama”. Bak, Elm, 2005, 364 s.

Xlilov S. “Elmnasla giri”. Bak, 2010, 440 s

Xlilov S. “Elm haqqnda elm”. Bak, Azrbaycan universiteti, 2011, 752 s.

Никифоров А. Л. Философия науки: история и методология.— М.: Дом интеллектуальной книги, 1998.— 276 с.

NOOSFER MXTLIFASPEKTDNYANAMALAR

SadxovaKmin ElbrusqzBDU-nunIIkursmagistrant

Noosfer dairyanamalardamxtliflikolmudur. Masirdvrmzd d noosfertermini trafndamzakirlrgetmkddir. Noosferinobyektivhalyaxudabstraktkateqoriyaolmas mslsiil balayanmzakirlrnoosferterminin mxtlifmnalarverilmsin sbbolurdu. Bumnalaririsind n xanlar ikiyanamaidi. Bunlardanbirincisi, noosferibiosferkimiYerkrsinincorafi, fiziki rty qbuletmkdir. sasroluis “urluinsan”nfaliyytiil balamaqolar. Diqqtynldilmlimqamis biosferininsantrfindn yrnilmsinoosferinyaranmasdr. Digr yanama is noosferin bir layih kimi, ideal kimi drk edilmsidir. nsann el bir halnn tkil olunmasdr ki, o tam anlamnda dncli olsun. Hm biosferin, hm d insann optimal inkiafn tmin etsin.

Bu baxlar irisind n diqqt knlri Teyyar de ardenin idealist v Vernadskinin materialist yanamasdr. Bu yanamalarn hr biri noosferi zlrin mxsus kild tdqiq etmilr. Onlarn noosfer anlaylarnda myyn oxar mqamlar olsa da, frqliliklr d zn gstrmkd idi. XX srin 20-ci illrindn Teyyar de arden noosfer terminini elm daxil etmi v onu z tdqiqatnn predmetin evirmidir. Teyyar de arden noosfer ideal bir trm kimi baxmdr. Onu Yer krsini hat etmi amorf tbq kimi thlil etmidir.

O, biosferdnknardaqalan rty noosferadlandrrd. Yni noosfer anlayn maddildirmkdn olduqca uzaq idi. Teyyar de ardenin szlrin diqqt yetirk: “Yer ninki saysz-hesabsz fikir zrrlri il rtlmdr. O, hm d kosmik miqyasda funksional surtd yegan zrr tkil edn vahid bir geni dnc rtyn brnmdr.” T.de arden planetin tkamln nzart edn kollektiv uru noosfer adlandrrd.

Noosfer, onun flsfi aspektlrinin thlilin digr yanama V..Vernadski trfindn irli srlm materialist konsepsiyadr. Vernadskinin bu anlayn genilndirilmsind xidmti vzsiz olmudur. Noosfer anlayn inkiaf etdirrk onun mahiyytini aydnladrmdr.

Vernadskinin noosfer haqqnda nzriyysinin sasnda dayanan sas ideyalarn biri ondan ibartdir ki, insan ayrca qanunlarla yaayan bir varlq deyil v o, tbitin trkibind olmaqla onun bir hisssidir. nsan zlynd tbii hadisdir. Buna gr biosferin tsiri tk hyat trzin deyil, hm d dncsin tsir edir. Lakin tk tsir tbitdn insana deyil. Bu tsir mlum olduu kimi qarlql olur. V..Vernadskinin insanln inkiafndak rolu haqqnda fikirlri, onun biosferin noosfer kemsi mqamnn detallarn izah masir dvr n d aktualdr.

Vernadski biosferin noosfer evrilmsini sosial hadis olaraq qiymtlndirirdi. V bildirirdi ki, bu tip sosial problemin hlli tbit elmlrindn ld olunan biliklrl izahla kifaytln bilmz. zahn hrtrfli olmas n insan haqqnda elmlrin d informasiyalarndan faydalanmaq lazmdr.

V..Vernadskinin noosferin izahnda irli srdy fikirlr noosferi sosial problematikann sas msllrindn birin evirmidir. Noosferin sosial problematikann predmetin evrilmsi onun izah n yeni mrhl hesab edilirdi. Bu yeni sviyy cmiyytin inkiaf mrhllrind digr elmlrin roluna diqqt yetirmy imkan vermidir.Tdricn noosfer ideyas dnyann bir ox alimlrini clb etdi. Buna sbb is onun hmiyytindn v qlobal xarakterli olmasndan irli glir. nsanlar myyn zaman kedikdn sonra urlarnn inkiaf il laqdar olaraq zlrinin vahidliyini drk edir v inkiafda noosfer yoluna kemy chd edirlr.

MASR DVRD NZRYY PROBLEMNN QOYULUU

liskrli Leyla Namiq qz

BDU-nun II kurs magistrant

Nzriyy problem daim aktual bir problem olmudur. Elmi biliyin konkret sviyysinin tlblrin uyun olaraq problemin n ox gz nnd olan trflrinin tdqiq olunmas v onlar haqqnda fikirlr sylnilmsi onun yeni chtlrini n xartmaqla brabr bu proses eyni zamanda aramsz olaraq davam etmkddir. Bu gn d hr bir dvrd olduu kimi nzriyynin mahiyyti, strukturu, tiplri, funksiyalar, faliyyt v tsir dairlri alimlr trfindn tdqiq olunan n nmli msllrdn biridir. Onu da vurulamaq lazmdr ki, hl d nzriyy probleminin yrnilmsind alimlr bir sra mntiqi, metodoloji, qneseoloji v flsfi problemlrl zlirlr. Bzi tdqiqatlar hmin problemlrin bir- birindn ayrlqda yrnilmsinin daha uurlu olacan mdafi ets d, digrlri nzriyy problemini sistemli, kompleks kild tdqiq etmk vzifsini qarya mqsd olaraq qoymular.

Nzriyy problemin onun kediyi btn dvrlrd xsusi diqqt olmudur. Bu, masr dvrmzd d davam etmkddir. Hmin diqqtins znmxsus sbblri vardr. nki nzriyy elmi biliyin btn sahlrind aparlan tdqiqatlarn elmi faliyytinin sonudur. drakn digr formalarndan – qanundan, modeldn, metoddan v s. frqli olaraq nzriyy yrniln obyekt haqqnda tam, sistemli biliklri ks etdirir.

XX srin ortalarnda bir sra lklrd beynlxalq v regional konfranslar, simpoziumlar v s. keirilmidir. Btn bu msllrin hamsnda elmi biliyin inkiafnda nzriyynin rolu, nzriyynin strukturu, tiplri v funksiyalar sas mzakir mvzusu olmudur. Bu baxmdan 1989- cu ild AB-da keiriln simpozium xsusi nm dayr. Bu tdbird ngiltr- Amerika lklrind flsfi fikird hakim olan positivist nzriyylr haqqnda mzakirlr aparlm v sasl surtd tnqid olunmular. mumiyytl XX sr nzriyy problemin dair msllrin hllind mhm rola malik muzakirlrl yadda qald. Szgedn bu mzakirlr v mbahislrin saysind nzriyy problemin dair bir sra smrli modellr hazrland v elmi dvriyyy buraxld. Bundan baqa elmin flsfsi v elmin metodologiyas problemlri, xsusil d nzriyy probleminin bir sra aspektlri iqlandrld, tdqiq edildi, nticlri is kitablar, mcmulr v mqallr klind nr edildi. Btn bunlara baxmayaraq, nzriyy problemi alimlr v filosoflar trfindn he d tam kild saslandrlm hesab olunmur. Onda hl d mbahisli msllr qalmaqdadr. Bel olmasayd elmin inkiaf dayanar, tdqiq olunacaq he bir problem qalmazd.

Son dvrlrd nzriyynin tdqiqin maraq xeyli artm v bunun nticsind d bu sahd oxlu elmi tdqiqatlar aparlmdr. Bu baxmdan Respublikamzda grln ilr d tqdir layiqdir. Bununla laqdar olaraq grkmli alim, filosoflarmz Cmil hmdli, ziz Mmmdov, Slahddin Xlilov, Zeynddin Hacyev v baqalarnn adlarn kmk olar. Bu mnada son illrd ap olunan Prof. Slahddin Xlilovun “Elm haqqnda elm”, ziz Mmmdovun “ Dialektik idrak v mumelmi tdqiqat metodlar”, “Elmi idrak v onun inkiaf dialektikas”, ziz Mmmdov, V.. smaylov v F.. Mmmdovun “Rasionallq v qeyri- rasionallq”, Cmil hmdlinin “ Nzriyy, onun tiplri v funksiyalar” kimi iri hcmli srlrini xsusil vurulamaq istrdik.

Prof..Mmmdovunad kilnkitabndanzriyyninelmirasionallnkomponentiv nzribiliyinzirvsiolmas, rasionalidrakninkiaf prinsiplri: verifikasiya, falsifikasiya, onlarnnzriyyninqurulmasndav hqiqielmibiliyin ld edilmsind mhmrolu, rasionalidrakdametodv metodologiyaanlaylar v digrmsllr trafl tdqiqedilmidir.

Prof. Cmil hmdlininyuxardaadn qeydetdiyimizmonoqrafiyasndais rasionalidrakformas olannzriyyninmahiyytialr, tiplrigstrilir, qurulmametodlar thliledilir, nzriyynindigrrasionalidrakformalar il nisbtiaqlanr. Daha sonar nzriyynin funksiyalar thlil edilir, bir nzriyydn digr nzriyyy keidin mexanizmi v amillri aqlanr, nzriyynin idrakda funksiyalar aradrlr. Nzriyynin rasional idrakn digr formalar il nisbti mslsi, elmi nzriyylrin inkiaf – bir nzriyydn digrin keid, nzriyynin inkiaf, tsdiqi v qiymtlndirilmsi kimi problemlr d bu monoqrafiyada iq zn xm msllrdndir. Onu da qeyd edk ki, biz, sasn yuxarda adlarn kdiyimiz alimlrin srlrin mracit etmiik.

Masir insann gz qarsnda byk v coun dyiikliklr ba verir. Hm d bu dyiikliklr ox srtli v qarsalnmazdr. Onun urumuzda thlili is aydn v ziddiytsiz olmur. Bu dyiikliklr is daha byk ld elm v texnikann inkiaf il rtlnir. Onun nticlrinin hans istiqamtd (pozitiv yaxud neqativ) olaca il bal fikirlr is birmnal deyil. Blk d XX srin n byk paradoksu, btn bhranlarn sbbi d buradan qaynaqlanr.

dbiyyat

1.C. hmdli. “Nzriyy, onun tiplri v funksiyalar” Bak 2008, sh: 238

2..Mmmdov. “Rasionallq v qeyri-rasionallq” Bak 2010, sh: 880

F.de SSSRUN SSTEMND NTQ

FALYYT V NTQ

Nbar Msimova,

BDU-nun mumi dililik kafedrasnn doktorant

F.de Sssr inkiaf haqqnda tlimi-dialektikkan dil ttbiq edirdi. Onun n linvistik faliyyt, sosial gerklik, tarixi proses, dil v s. btvlkd bir sistem tkil edir. Dil-nitq dixotomiyas hmin baxn ifadsindn baqa bir ey deyildir.

Nitq – bri mvcudluun n fundamental atributudur; o insana mxsus olan, onun mahiyytillaqdar olan msldir. Ona gr d, antropoloqlar insann yrnilmsi n nitqin mstsna rolunu qeyd edirlr. Deli X.Xaym «Nitqin etnoqrafiyas» srind yazr: «Nitqin yrnilmsi insan haqqnda elm n hlledici mnaya malikdir», htta «dil etnoloji obyekt kimi baxla bilr»; tsadfi deyildir ki, bzi antropoloqlar «dil, v demli, linqvistikaya insan haqqnda elmin sas kimi baxlmdr». Nitq dilin reall, onun mvcudluq suludur. O yalnz briyytin tkkl v inkiafn vasit deyil, hm d tkkletm v inkiaf prosesinin hrktverici qvvlrindn biridir. «Nitq ruhi yaradclqdr», dey Fossler yazrd.

Nitq – konkret nsiyyt prosesind faliyyt gstrn dildir. Nitq insan faliyytinin bir nvdr. Faliyyt - canl sistemlrin aktivliyinin ali formas, insanlarn sosial gerkliyinin mvcudluq suludur. Faliyyt hyatn z qdr mrkkb v rngarngdir; rftar, davran, dnc, laq v mnasibt, traf alm, predmet vyalarla rftar, nsiyyt v s. insan faliyytinin fomalarnn kiik bir sferasnhat edir. Nitq faliyyti insanlarn real hyatnn myyn sferasn tkil edir; hyatn z, ictimai mnasibtlr v mbadil faliyytlr sistemindn baqa bir eyd deyildir. Faliyyt mstsna drcd geni v mrkkb anlaydr.

Nitq – situativ faliyytdir, o insann rftar modeli, hm d bri keyfiyytdir. Nitq mrkkb mexanizm malik olan fizioloji prosesdir. Onun artikulyasiyas btv bir mdni v sosial kompleks malikdir ki, onu danan istdiyi vaxtda deyil, situasiyann, xarici almin, insanlararas mnasibtlrin mntiqinin tlb etdiyi zaman realladrr. Nitqi faliyyt prsoesind danann xard sslr dalalara evrilrk trafa yaylr ki, bu da reaksiyalarn ml glmsin sbb olur. Nitqin ss tembri el olmaldr ki, normal eitm orqanna tsir ed bilsin. Nitq relevant (frqlndirici) olmaldr ki, dinlyici onu anlaya bilsin, yni sslrin aydnl, ton, tembr v s. nitq-dil (nizaml, dznli) olmaldr. Nitqin bu chtlril fonoloji v morfoloji analiz mul olur.

Nitq d nitq faliyyti kimi faliyyt nvdr. Onlar arasndak frq ondadr ki, nitq faliyyti hm sosial, hm d frdidir, halbuki nitq – xalis frdi-psixi faliyytdir. Dil v nitqin mnasibtin gldikd is Sssr dili v nitqi bzn dil v dil qabiliyyti kimi tfsir edirdi. Onda nitq dilin manifestasiyas, gerklmsi, reallama sulu kimi tqdim edilir; bzi hallarda da nitq onun n fikir v anlaylarn gerklm mkan hesab edilir.

Nitq d dil kimi universalla iddial bir anlay hesab edil bilr. Msl bundadr ki, nitq prosesind istifad olunan hr ss myyn mnann daycs kimi x edir. Tsadfi deyil ki, ss dyiikliyi mna dyiikliyin, n yax halda onun thrif edilmsin gtirib xarr. Hmbirsssiqnalsistemininvyaiarninelementikimixedir. Ssiarlribuvyadigrnitqkollektivininyaradcldr. Nitqdkemilindiliyinyerinimyynetmkqsaitbirsaslazmdr; busasdilsistemidir.

Ancaqbumhkmsasdanxedrk, Sssrnitqsisteminianalizetmygirimyimslhtgrrd. Deyilnlrdnmlumolurki, nitqfaliyytiSssrndilinvnitqinmcmusuolub, ztbitietibarilsosialvfrdidir, nitqissosial, psixi, fizikivfiziolojidir.Nitqfaliyytivnitqinmaddisas – sslrsistemi, fiziolojisasnitqorqanlarillaqdardr; onlarnpsixiaspektibeynindkiBrokemrkziillaqdardr.

F.deSssrsbutetdiki, dilvnitqdaxilnbir-birinirtlndirsdonlarnmxtlifmvcudluqsuluvar. Buodemkdirki, dilinmvcudluqparametrlrinitqinmvcudluqparametrlrindnfrqlieylrdir. Diltarixininzrdnkeirdikdaydnolurki, dililrdilingenezisinifundamentalproblemhesabedirvinanrlarki, dilingenezisimyynolunsadililiyinbtnbaqaproblemlrinaartaplmolar. dililrdilinmcuzsini, ynionunmvcudluqsulunutarixd, tbitd, psixologiyavs. axtarrdlar. Sssrdkdililrd, grndykimi, dililikslindnitqprobleminarxaevirmidi. Klassikdililrbeldndlr: nitqfaliyytininbirfundamentalprobelmivarsadaodilproblemidir. Sssrmslninbucrqoyuluunurddetdivsbutetdiki, nitq-dilbir-birinqarqoyulabilmz, onlarvahiddixotomiyannbir-birininmvcudluunurtlndirnvbiridigrindnlahiddkildmvcudolmayantrflrdir.

Onagrddilnitq, nitqdildnknardazhllinitapabilmz; nitqddildnknardaizahedilbilmz, nkinitqzmvcudluunudilinhesabnaortayaqoyur. Lakinbuanlaylarnbir-biriniqarlqolrtlndirmsihedonlarnmstqilmahiyytmvcudolmasnistisnaedbilmz. Suyunmvcudluuhidrogenvoksigeninlahiddkildmvcudluunadlaltetmir; dillnitqdbeldir.

Onlareynizamandahmvhdtmlgtirir, hmdzmstqilliklrinisaxlayrlar. BununlaSssrdililikdyenierannbalancnqoydu; osbutetdiki, dilinmexanizmininalnitqinmexanizmininalnaaparr. Odilimstqilmahiyytkimikfetmklslindnitqidmstqilmahiyytkimikfetmioldu. Bununladadililikdhreyzyerinitapd: dililrnitqddilqdrhmiyytvermybaladlar. Bellikl, Sssrdildeyrknfrdlrdnknardavonlardanaslolmayanobyektivvarlq – kodlarsistemi, nitqfaliyytinisohminkodlarsistemindnistifad, nitq-dilinsubyektivrealizasiyas – frdlrdonuntzahrhesabedirdi.

dbiyyat

F.deSossr. Kursobheylinqvistiki, M., 1977.

.Rcbli. FerdinantdeSssrindililiktlimi. B., 2003.

V.A.Zverinev. Novoevlinqvistike. Vp. I, M., 1960.

T.A.Amirovaidr. Oerkipoistoriilinqvistiki, M., 1975.

ETKA V ONDAN KNARDA BA VERN DAVRANILAR

Elin fndiyev,

BDU-nun II kurs magistrant

“Etika” xlaq haqqnda elm olaraq, flsfnin insan hyatnn praktik msllri il daha ox bal olan sahsidir. O, insann gerkliy xlaqi mnasibtlrinin qanunauyunluqlarn, cmiyytin xlaqi urunun strukturunu, insanlarn xlaqi tcrbsini, xlaqi grlrini, insan mllrinin mqsdini, insann rftarn idar edn motivlri, onlarn mnvi qiymtlndirilmsinin obyektiv meyarn aydnladrr. Etika «insann davran nec olmaldr», «insan hans mnvi keyfiyyt malik olmaldr», «hans normalar rhbr tutmaldr» kimi suallara cavab vermy alr.

xlaq nzriyysi olan “Etika” xeyir, r, dalt, borc kimi kateqoriyalarn mnasibtini thlil edir, mnvi hisslr, emosiyalar, vrdilr, adt v nnlri nzrdn keirir. “Etika” insann sirlrin, onun digr insanlarla v btn dnya il mnasibtlrin, insan varlnn n drin problemlrin mracit edir. Bellikl, “Etika” xlaqa v xlaqi dyrlr aid hr n varsa, hamsn yrnir. Lakin “Etika” n xlaq, n onun prinsip v normalarn, n d yeni davran qaydalarn yaratmr, o yalnz bunlarn mnbyini v mnyini tdqiq edir, insann davran il laqdar xlaqi qiymtlndirmnin xarakter v mahiyytini yrnir, bunlar mumildirir v sistemldirir, xlaq nzriyylrini formaladrr. “Etika” yalnz bu v ya digr hallarda nec hrkt etmk lazm olduunu yrdn normativ elm yox, hm d mrkkb v ziddiyytli xlaqi mnasibtlrin v xlaqn tbitini yrnn nzri tlimdir. Aristotel “Nikomax etikas”nda (3, I kitab, I fsil) yazr ki, “Etika”nn sas mqsdi bilik yox, mldir.

Qeyd edk ki, istr bizim, istrs d digr cmiyytd etikadan knara xma hallar da ba verir ki biz bunu deviant davran olaraq rh edirik. Deviant davran rtlndirn aadak amillri frqlndirmk mmkndr:

a) Sosial amillr: Evd v mktbdn knar raitd uaa hmyadlar quruplarnn (qeyri – formal), knin, sosimun gstrdiyi xoaglmz tsirlr sistemi.

b) Pedаqoji psixoloji amillr: Uaqlarn ail trbiysind yol veriln qsurlar v shvlr, tlim-trbiy mssislrind uaq yeniyetm v gnclrin trbiysind meydana gln boluqlar bu qbildndir.

c) Frdi psixoloji faktorlar: Cmiyyt zidd v qeyri-sosial davrana tkan vern ilkin tbii psixoloji gstricilr, xsi srvt meyillri davrann zn tnzim mexanizmlri, frdin sosial normalara neqativ mnasibtini inkiaf etdirn psixoloji xsusiyytlr. Hquqa zidd davrann tdqiqi maraq douran v ox istiqamtli bir sahdir. Qeyd olunan davran izah edn aadak nzriyylr diqqti clb edir.Bu nzriyylr hquqa zidd davrannn bzi psixoloji mexanizimlri,mxtlif formalar v.s xsusiyytlrini daha geni rh edir. Deviant davran haqqnda mxtlif konsepsiyalar arasnda banisi Z. Freyd olan psixoanalitik meylli tdqiqatlar xsusi yer tutur.

Psixoanalizd pozuntularn sas mnbyi “O”-nun strukturunu tkil edn ursuz meyllrl “Mn” v “Fvql-Mn”- dn x edn mhdudiyytlr arasndak daimi konflikt hesab olunur. xsiyytin normal inkiaf ur v ursuzluq sahlrini balansladran optimal mdafi mexanizmlrinin yaranmasn nzrd tutur. Freyd hm d tklif etmidir ki, libido istniln yaradclq faliyytind x axtarr; insan zntsdiqetm v azadla can atr. Lakin azadlq mdniyytin inkiafyla birg mhdudlar. Libidonun sxdrlb xarlmas, boulmas seksual enerjinin sublimasiyasna, davrann sadizm v cinayt qdrdyimsin gtirib xarr. Neofreydistlr deviant davrann tbitini digr davran pozuntularyla-nevrozlar, psixasteniyalar, seksual pozuntular, sayqlama hallar, xsiyytin sosial dezadaptasiyasnn mxtlif formalaryla – yana olaraq nzrdn keirirlr.

Xsusi diqqt psixoanalitik ilrd zoraklq cinaytinin ilk sbbi hesab olunan aqressivliyin tbitin verilir. Anadanglm drk olunmayan meyllr aqressiv enerjini oyadr: Freydd bu libidodur; Adlerd hakimiyyt, digrlri zrind stnly meyl; E.Frommda lm, zab kmy mazoxistik meyl; V.utsda yaxn traf trfdn bynilm v trfda olmadr. Lakin sonrak tdqiqatlar gstrdi ki, deviant davrann mahiyytini yalnz psixoloji amillrin thlili sasnda aydnladrmaq olmaz.

Biheviorizm v neobiheviorizmin nmayndlri B.Skinner, E.Torndayk, D.Uotson sbut edirlr ki, traf mhit insann davrann tamamil tyin edir: yrnm vasitsil insan tcrb ld edir, davrann nticsi onun tkrarlanma ehtimaln myyn edir. Buna mvafiq olaraq, xarici mhkmlnmlr hm lider, hm d deviant davranl insann davrannn klini dyiir. Lakin hyat trzinin proqramladrlmas haqqnda elm iflasa urad. Bel ki, o, xsiyytin zndrki v zninkiafyla konflikt girmidir. Humanistik yanama davrandak pozuntular uan z hisslriyl uyunluu itirmsinin nticsi kimi nzrdn keirir v mvcud trbiy raitind zntsdiqlm v mna tapman mmkn olmamasyla laqlndirilir. Bu yanama bel hesab edir ki, aqressiya sosiallama prosesinin thrif olunmasnn, xsusn d, valideynlrin czalardan sui-istifad etmsinin, uaqlara qar qddar mnasibtin nticsidir.

Nzrdn keirdiyimiz deviant davran amili daha geni v maraqldr.

Deviant (knara xan) davran spesifk sosial hadisdir. Bel davran “mlum cmiyytd rsmn qrarlam v ya faktik surtd tkkl tapm normalara (standartlara, ablonlara) uyun glmyn insan faliyyti formalarnda ifad olunur”.

Qeyd etdiyimiz sosial hadisnin dayclar myyn xslrdir, bzi qruplardr. Onlar urlu v ya kortbii surtd cmiyytd mvcud olan tlblrl v davran normalar il konflikt girirlr. nsanlarn urunda v davrannda deviasiya (knara xma) adtn tdricn yetiir. Bu baxmdan sosiologiyada «ilkin deviasiya» anlaynn ildilmsi diqqti clb edir. Hmin anlayn mnasn bel izah etmk olar: ilk vaxtlar myyn knara xma hallarna trafdaklar, nec deyrlr, barmaqaras yanarlar, hr hans qaydan pozan xs is zn bu cr qiymtlndirmir.

Bel knara xma hallar is hmiyytsiz qsurlar v ya qeyri-xlaqi hrktlr lap yaxn olsalar da, myyn zaman rzind nzr arpmaya bilrlr. Msln, tsadfi adamlarla spirtli ikilrin iilmsi-ictimai xlaqn pozulmasna gtirib xaran bu hadis myyn mddtd diqqtdn knarda qala bilr. Knara xan davrann ikinci sviyysi d vardr; bu, ikinci deviasiya adlanr. Bu halda traf sosial qrup v ya rsmi tkilatlar trfindn hmin davrann daycs aq kild xlaq v ya hquq normalarnn pozucusu kimi etiraf olunur. Baqa szl, hmin davrana myyn reaksiya zn gstrir. Knara xan davran thlil edrkn deviasiyann frdi v ya kollektiv formalarn frqlndirmk vacibdir. Frdi forma dedikd, xlaq v hquq tlblrinin ayrca xs trfindn pozulmas baa dlr. Kollektiv formada is knara xan davran myyn sosial qrupun (msln, cinaytkar dstnin) faliyytinin ifadsidir. Hmin qrup znn qaydalar sistemini, “mdniyytini” yaradr v aq kild qbul olunmu normalara qar durur.

Nzr almaq lazmdr ki, hr cr knara xma haln deviant davran hesab etmk doru deyildir. Hrnd bzi tdqiqatlarda knara xan davran v deviant davran eynildirilir. Onlar eynildirildikd btn sosial qruplar v btn adamlar hmin trifl ehtiva olunurlar. Halbuki cmiyytd el bir adam v sosial qrup yoxdur ki, onlar hyatn btn hallarnda mtlq surtd norma v qaydalara mvafiq hrkt etmi olsunlar. Demli, knara xan davran anlay daha geni mzmuna malikdir.

KANATIN MASR KOSMOLOJ KONSEPSYALARI V NKIAF STQAMTLR

doktorant Sryya Sfrova

BDU-nun 7206.01 Tbitin flsfsi ixtisas zr

nsan yarannn ilkin dvrlrindn balayaraq, zn, trafn v onun hat edn tbiti, kainat drk etmy chd gstrib. Bu chdlr dvrlri kerk v dyirk mxtlif fikirlrin, elm sahlrinin v konsepsiyalarn yaranmasna gtirib xarb. Kainat anlamaq, fth etmk istyi kosmik konsepsiyalarn yaranmasna v inkiafna sbb olub.

Bizim balca mqsdimiz Kainatn mnyinin izahn vern masir kosmoloji konsepsiyalar v onlarn inkiaf yolunu nzrdn keirmk v ld olunan nticlri blrk qnatimizi bildirmkdir.

Kainatn masir kosmoloji konsepsiyalarn aradrma aktual edn iki vacib mqam var:

*nsan mvcud olduu kainatla sx laqli olduu n burda ba verck dyiikliklrdn xbrdar olmaldr ki, ona uyun hllr tapsn. Xsusn d, antropoloji tsirin gcl olduu dvrmzd Kosmosda v qalaktikalarda gedn proseslri bilmk zrurilir.

*Kosmik konsepsiyalar bilmk yeni konsepsiyalarn yaranmas n bir tramplin, insann yer zrindki hyatn dzgn tkil etmk v yeni yanaman formaladrmaq n bir vasitdir.

Sadalanan mqamlar nzr alaraq, hesab edirik kainatn masir konsepsiyalarnn v inkiaf istiqamtlrinin mnimsnilmsi bu rivd yeni addmlarn atlmasna gtirib xara bilr.

Qeyd etmk istrdim ki, Kainatn masir kosmoloji konsepsiyalarnn formalamas fizika v astronomiyada ld ediln uurlarla birbaa baldr. nki bu elmlrdki iralilyi olmadan kainatn drki il mul olan tdqiqatlar bir ox suallarna cavab tapa bilmirdilr. Bu sbbdn d 1915-ci il qdr yaradlm kosmoloji konsepsiyalar ancaq statik kainatdan bhs etmidir. 1915-ci ild Albert Eynteynin mumi Nisbilik Nzriyysini irli srmsi kainatn kosmik konsepsiyalarna bax dyidi v yeni fqlri ad.

Ntic olaraq,1922-1924-c illrd Aleksandr Aleksandrovi Fridman trfindn relyativist kosmoloji nzriyy yarand. 3 model saslanan Fridman nzriyysi kainatn xasssini -- yekcinsliyini, izotropluunu v qeyri-stasionar olmasn akarlad, bu xasslrdn irli gln genilnn v sxlan kainat konsepsiyasn kosmologiyaya bx etmi oldu.

Nzri chtdn Fridman trfindn irli srln konsepsiya z tsdiqini Xabbln kfind tapd. "Xabl myyn etdi ki, qalaktikalar getdikc yerdn uzaqlarlar. Bu qanun bel bir fikir sylmy sas verir ki, qalaktikalarn Yerdn uzaqlamas Kainatn genilnmsini ks etdirir". Demli, Kainat statik olmayb, dyikndir. Dyiiklik fikri is z nvbsind kainatn tarixini onun yarana v yox ola bilmsini ortaya qoyur.

Genilnm v mvafiq olaraq sxlma mqamnn yol ad ikinci fikir is kainatn ls il baldr. Fikirlmk olar ki, mtmadi olaraq bu proses ba verirs, onda kainatn ls d vvlki kimi deyil, yni vvl kiik olub amma davaml genilnm nticsind byyb v ya ksin. Sinqulyarlq adlanan qeyd etdiyimiz mqam 1965-ci ild Stiven Xokinq trfindn sbuta yetirilib.

Nzr alaq ki, sinqulyar vziyytdn genilnn kainat anlayna keidi Corc Qamovun 1946-c ild irli srdy Byk Partlay nzriyysi il d izah etmk mmkndr. Bu nzriyyy gr kainat radiusu kiik, lakin, byk sxlql maddnin partlamas nticsind yaranb.

Byk Partlay nzriyysi il yana mvcud olub, onunla ziddiyyt tkil etmyn digr bir model is nflyasiya konsepsiyasdr. Bu konsepsiya kainatn tkamln genilnm anndan hesablayr. Bu nzriyyy gr kainat z balancn yksk aktivliy malik vakkumdan gtrr. Vakkum mxtlif tzyiq v enerjilrin tsiri altnda ola bilr. nflyasiya fazasnda tdricn in kainat indiki Metaqalaktikann lsn ar, sonra is davamsz vakkum dalr, kosmik itlm gc tknir. Madd v antimaddnin arasndak simmetriya pozuntusu sistemin ahnginin pozulmasn rtlndirir ki, bu da sistemin z strukturunu dyirk yeni vziyyt kemsin sbb olur.

Byk partlay v inflaysiya konsepsiyalarnn elmi dairlrd qbul olunmasna baxmayaraq, kosmik konsepsiyalar z inkiafnn kulminasiya nqtsin atmayb. Burda almayan v izahn tapmayan bir qism suallar bzi dnc sahiblrinin dini yanamaya mracit etmlrin sbb olur. sas problematik mqam sinqulyarln izah il baldr. Kainatn ilkin llri barsindki sas sual aq qaldndan bir ox alimlr Sinqulyarlq vziyytini natamam sayrlar.

Xlas

Kainatn mnyinin izahn vern masir kosmoloji konsepsiyalar v onlarn inkiaf yolunu nzrdn keirmkl aadak mqamlar aydnladrdq:

Masir kosmik konsepsiyalarn formalamasn rtlndirn ilkin amil mumi Nisbilik Nzriyysidir.

Qalaktikalarn qamas nzriyysi Kainatn genilnmsi ideyasn tsdiq edir.

Kainatn genilnmdn vvlki vziyyti onun Sinqulyarlq adlanan balanc halnn fiziki qanunlara tabe olmadn gstrir.

Genilnn, qeyri-stasionar kainat "Byk partlay" nticsind yaranb.

dbiyyat

Mmmdov. Birov R. Masir tbitnasla konseptual yanama. - B:."Elm", - 2001. -757 s.

Базалук О.А.,Владленова И.В. Философские проблемы космологии:

монография. - Х.: НТУ "ХПI", 2013.-190 c.

Под ред. В.В. Казютинского.Современная космология: философские горизонты. - М.: «Канон+» РООИ <<Реабилитация», 2011.- 432 с.

Хокинг С. Краткая история времени. От большого взрыва до черных дыр. - 108 c. www.koob.ruDEAL OBYEKT ANLAYII

Mmmdova Mlaht aban qz,

BDU-nun II kurs magistrant

Gerkliyi myyn qanunlar v kateqoriyalar formasnda ks etdirmkl onun adekvat inikasn yaradan elmi biliklr sistemind mhm rol oynayan, ideal obyektlrin yaradlmasnda istifad olunan idrak sullar v fikri proseslr irisind idealladrma xsusi yer tutur. Maddi almin sirlrini yrnmk, varln daha drin v hrtrfli drkin nail olmaq, gerkliyin zahiri v tsadfi trflri arxasnda gizlnn mahiyyt nfuz etmk imkan vern idealladrma abstraktladrma prosesinin yksk inkiaf mrhlsi olub hissi idrakn v htta, abstraksiya etm prosesinin znn d nail ola bilmdiyi bir sra nticlri ld etmy imkan verir.

dealladrma gerkliyin abstraktladrmadan sonra ba vern sadldirilmsi,kasbladrlmas, sxemldirilmsidir. Bu proses fikri elementlrin, idealladrlm nzri obyektlrin yaradlmas il baldr. Elmi idrak mqsdil gerklikd mvcud olmayan, mumiyytl, mli surtd hyata keiril bilmyn "ideal" obyektlrdn geni istifad olunur. dealladrlm obyektlr "mtlq brk cisim", "ideal qaz", "nqtvi yk", "maddi nqt", "sxlmayan maye", "ideal mhlul" kimi fiziki v habel nqt, dz xtt, mstvi, brabrtrfli bucaq v basqa riyazi anlaylar misal gstrmk olar. Msln,"ideal qaz" anlaynda molekullar arasndak qarlql tsirlrdn v onlarn real llrindn srfnzr edilmidir.

deal obyektlrin quradrlmas prosesi hkmn urun abstraktladrma faliyytini tlb edir. Msln, "mtlq brk cisim" ideal obyektini yaratmaqla biz real cisimlrin knar qvvlrin tsiri altnda deformasiyaetm qabiliyytindn abstraksiya etmi oluruq. "Mtlq qara cisim", yni zrin dn iq enerjisini btnlkd uda biln cisim dedikd is biz bel bir faktdan abstraksiya etmi oluruq ki, btn real cisimlr zrin dn iq asn az v ya ox drcd ks etdirmk qabiliyytin malikdir. dealladrma zaman fiziki obyektlr tbitd mvcud olmayan v praktiki he cr reallaa bilmyn xasslr isnad verilir.

Msln, fizikada "ideal qaz" tsvvrndn geni istifad olunur. "deal qaz" el anlaydr ki, onun mtlq elastiki frz olunan molekullarnn qarlql tsirindn v real llrindn srfnzr edilmidir. Bu halda el seyrkldirilmi qaz nzrd tutulmudur ki, onun molekullarnn qarlql tsiri ox – ox zif olduundan qazn potensial enerjisindn srfnzr etmk olur. Msln, ideal obyektlrdn istifad etmdn Qaliley znn fikri ekspermentini mumiyytl hyata keir bilmzdi.

Bel ki, Qalileyin mhakimlrind mhm rol oynayan dzxtli v brabrsrtli hrkti he cr realladrmaq olmaz: xarici qvvlrin tsirindn tamamil srfnzr etmk mmkn olmadndan yol boyunca itlnn arabacq he bir zaman brabrsrtli v dzxtli hrkt ed bilmz. dealladrma metodunun elmi hmiyyti buradan bir daha aydn olur. deal obyektlrin yaradlmas formalamas prosesind abstraktladrma il yana digr fikri mliyyatlar da itirak edir.

dealladrma real obyektin "fikrn paralanaraq analiz edilmsini, sonra is sintez prosesind yenidn bir tam kimi brpa olunmasn tlb edir". dealladrmann digr fikri proseslr, o cmldn abstraktladrma, mumildirm, analiz v sintezl laqsi, hr eydn vvl, bununla izah olunur ki, ideal obyektlrin quradrlmas prosesind biz hkmn aadak mqsdlr nail olmalyq:

a) real obyektlri onlara mxsus olan bzi xasslrdn mhrum etmk ; b) bu obyektlr fikrn qeyri – real, praktiki reallaa bilmyn hipotetik xasslr lav etmliyik. Bu mqsd atmaq n aadak sullardan istifad edilir:

1. oxpillli abstraksiya sulu. deal obyektlrin formalamasnn bu sulu riyaziyyatda xsusil geni ttbiq olunur. Hndsi "nqt" anlay hmin sulla yaradlmdr. Real obyektlri qalnlnnan abstraksiya etmkl biz mstvi haqqnda tsvvr yaradrq; daha sonra mstvini onun xtti llrinin birindn, msln, enindn mhrum etmkl "xtt" v nhayt, xtti onun yegan lsndn – uzunluundan mhrum etmkl "nqt" alm oluruq.

2. Cismin hr hans bir xasssinin inkiafnda hdud hala kemsi. Fizikada geni ttbiq tapan “mtlq brk cisim“, “mtlq qara cisim“ v s. kimi ideal obyektlr bu cr yaradlmdr. Msln, “mtlq qara cisim anlay “ bu sulla bel yaradlmdr: cisimlri onlarn zrin dn iq enerjisini udmaq qabiliyytinin artmasna gr yerldirib bu sran fikrn uzatmaqla onun sonunda el bir cisim tsvvr edk ki, o, zrin dn iq asn tamamil udmu olsun.

3. deal obyektlrin sad abstraksiya vasitsil, obyektlrin bzi real xasslrinin atlmas yolu il yaradlmas. Bu ancaq o halda mmkn olur ki, cismin real xasslrindn srfnzr edilmsi ona qeyri – real, gerklikd praktiki reallaa bilmyn xasslrin daxil edilmsi il eyni vaxtda ba vermi olsun.

Grndy kimi, nzrdn keirdiyimiz hr halda ideal obyektlrin yaradlmasnda obyektlrin hm real xasslrindn srfnzr edilmsindn, hm d onlara hipotetik-qeyri real xasslrin isnad verilmsindn istifad olunur.

dbiyyat

1.. B. Mmmdov, T. B. Zahidov. Dialektik idrak v ekspermental metod. B. Azrnr, 1994.

2. Мамедова С. Г. Роль метода идеализации в научном познании. Баку,

“Элм”, 1985.

3. Мммдбйли H. Муhммд Нсирддин Туси. “Gнджлик”, Бакы, 1980

4. Оруджев З. М. Диалектика как система. Политиздат, M. 1973

QLOBALLAMANINMLLDVLTLRTSRMKANLARIHAQQINDABRNESZ

HmeyrMustafayeva,AzrbaycanDvltqtisadUniversitetininPolitologiyakafedrasnndosentvzi

Dnyadabavernhadislrnzryetirsk, aydnsurtdgrbilrikki, planetimizinbtnhaliyaayanhisssidnyabazarnnrngarngtellriil (lbtt, frqlikild) sxlaqlnmidir. nqdrtlidvltlrinsiyasi, sosial-iqtisaditsiri, elmikflrin, yeniliklrinnticlri, sivilizasiyalarn, dinlrinznmxsustsirimkanlar, masirnqliyyatvasitlrininvrabitsistemlrininkmyiilmilyonlarlainsannkontakt, yerdyimsivs. - btn bunlarsakinlridndrmybilmz. Hazrdagrginziddiyytlrtzahretsd, bznbirqruplknin, ayr-ayrsivilizasiyalarnqardurmasakarsurtdmahidolunsada, «briyytgetdikcdahaartqdrcdznvahidbtvkimidrkedir» (Яковец Ю.В. Глобализация и взаимодействие цивилизаций. Изд. 2-е, дополненное и переработанное. М.:2003, с.7).

YolasaldmzXXsrinsononilliklridnyann, briyytinsosial-iqtisadi, sosial-siyasivmnvi-inettektualinkiafnaprinsipcyenixsusiyytlrgtirmidir. Bu, mrkkb, ziddiyytli, birmnalqiymtlndirilmynqloballamaprosesindtzahretmidir. Hminproseslrbriyytin, millidvltlrinmqddratnagetdikcdahafaltsirgstrir, mxtlifsferalaradamxtlifformalardaznyolar. Qloballamanrtlndirnamillrmxtlifdir. Hminamillrsrasndahmdemoqrafik-ekoloji, hmtexniki-texnoloji, hmiqtisadi, hmgeosiyasi, hmdsosial-mdniamillrqeydedilmlidir. Tsadfideyildirki, ictimaihyatnbtnsferalarnaaidolanparadiqmalarnyenilmsisivilizasiyalarnmumbrilikxsusiyytinibarizkildzxarr.

AkademikR.Mehdiyevhaqlolaraqqeydedirki, «btnYerkrsinihatetmiqloballamamillimkanabznbirmnalolmayankildcidditsirgstrir. Beldyiknsiyasi, iqtisadivsosial-mdniparadiqmalarnmvcudluuraitindalmalyqki, millivarlmzlabaldyrlrxllglmsin. Tariximizi, mdniyytimizivbizibirldirnmnvidyrlriqoruyubsaxlamaqindihrbirimizinnmdvzifsidir» (MehdiyevR. ctimaivhumanitarelmlr: zamankontekstindbax. Bak: 2010, s.7).

Qloballamaraitindayr-ayrmillidvltlrinsiyasi-hquqivziyytind, hakimiyytmnasibtlrisistemindmyyndyiikliklrinbavermsireallqdr. Budabirhqiqtdirki, dnyahadislriningediinmxtlifdvltlrintsiribir-birindnfrqlidir. Mvcudhrbi-siyasibloklarnimkanlardaeynideyildir. NATOQrbin (imaliAmerikavQrbiAvropa) qvvlrinicmldirrk, btndnyadaQrbsivilizasiyasnnmaraqlarnqorumaaalr, digrlklrin, sivilizasiyalarnmstqilliyinimhdudladrmaa,bznisaqcasarstmaachdgstrir.

Demli, Qrbliderlrininyenidnyanizamnnyaradlmasndavmhkmlndirilmsind «geosiyasizk» rolunuNATO-yaaidetmsiciddisaslaraistinadedir. NATO-nunrqdorugenilnmsiniznthdidhesabednRusiyaismvafiqaddmlaratacanqtiyytlbildirmklkifaytlnmir, risklimvqenmayietdirir. OnunKrmznilhaqetmsi, qounbirlmlrinirqiUkraynayayeritmsi, yerlihalininxeylihisssinirsmiKiyevqasilahlandrmas, Ukraynannfederativsaslardatkilinitlbetmsivs. beynlxalqvziyytinhmiyytlidrcdgrginlmsin, ictimaiinkiafnbalcameylinin – qloballamannkifaytqdrmrkkb, ziddiyytlihadisvprsoeslrlmayitolunmasnadlaltedir.

Masirraitdmhzqloballamanntsiriilhakimiyytmnasibtlrininspesifikoxmrtblipiramidasformalarvburadahakimiyytslahiyytlrinin, siyasi-hquqinormalarnmxtlifsviyylrgrbldrlmsindyenixsusiyytlrzngstrir. Bldiyyqurumlar, regionaltkkllr, millidvltlr, sivilizasionvqlobalbirliklrarasndamnasibtlrinindikiraitdoxgenimzakirolunmas, mxtlif, frqlimvqelrinortayaqoyulmastsadfideyildir.

Lakinadtnetirafedilirki, millidvltlroxmrtblipiramidannmrkzihlqlriolaraqfaliyytgstrirlr: onlardvltsuverenliyininbalcadayclarolaraqxalqnetimadgstrdiyimumifunksiyalarhyatakeirirlr. Bununlabel, mlilidvltlrinnmxtlifamillrintsiriilrtlnnfaliyyti, zrurifunksiyalarrealladrmaqimkanlar, dnyageosiyasimkanndayerivroluhedeynideyildir, ciddi, saslfrqlrmalikdir.

Aradrmalarasasnbeldnmkmntiqiolarki, hrbirlkninqloballamayaqoulmasnnvyaonaetinaszlqgstrmsniinspesifikchtlritzahredir. Hrbirlkmumdnyaproseslrinqoularknznnmvcudimkanlarnnzralr, necdeyrlr, zxsusiyolunuseir. Seimzamankonkretlklr, dvltlrzfaliyytiningclvzifmqamlarnmmkndrcdnzralmaa, zmillimaraqlarndahaoptimalsurtdrealladrmaasygstrirlr. Etirafetmliyikki, qloballamannyaratdimkanlardanmillidvltlringzlntilriilmvcudreallqlarvonlarnnticlriarasndamxtlifqbildnolanziddiyytlrdiqqtknmqamlardandr.

Gzlntilrsrasndageniinformasiyaldedilmsi, beynlxalqmkblgsnnimkanlarndanistifadolunmas, sosialstrukturunmasirldirilmsi, idaretmninrasionalladrlmas, demokratiyann, vtndacmiyytiinstitutlarnninkiafetdirilmsivs. qeydolunabilr. Reallqdaismxtlifinkafsviyysindolanvmyynproblemlrlzlnlklrqloballamakontekstindciddirisklimqamlaryaamalolurlar. «Qloballamaproseslriningediindldolunanlarlaitkilrinkonkretnisbtiiqtisadi, tbii, demoqrafikvdigrrtlrlvbuproseslrditirakednlklrinimkanlaril, hmininhminlklrintqibetdiklrirealmqsdlrlmyynolunur. Masirqloballamannmsbtvmnfichtlriyksktexnologiyalsnayesivmvafiqinfrastrukturuolanlklrdviqtsiadiyyatsasetibarilkndtsrrfatmhsullarnnvxammalixracna, yaxudturizmsaslananlklrdmxtlifkildtzahredir (QolenkovaZ.T., AkuliM.M., KuznetsovV.N. mumisosiologiya. Drsvsaiti. Bak: 2007, s.461-462).

Qloballamannmillidvltlrtsirivmxtlifsferalardafrqliamillrinmvcudluuraitindhmintsirinziddiyytlixarakteriaradrlarknbirchtddiqqtyetirilmlidir: qloballamaztbitietibarilziddiyytlifenomendir. Belki, o, mumbriilmillinin, mumiolanlaxsusininvtkcninnisbtindahngdarlq, vhdtyaradabilmir, mxtlifsiyasiqvvlrin, birliklrin, tsisatlarnbumsllrinnisbtinmnasibtiisadtnbirmnalolmurvgenidiskussiyalarayolar.

Qloballamasaysindartqqrarlamictimaimnasibtlrsistemi, milyonlarlainsanlarndncvdavranstereotiplrihmiyytlidrcddyiilmi, yenilnmidir. Dnyahadisvproseslrininqarlqllaqsi, tsiri, asll, nfuzetmsinzrarpacaqdrcdgclnmidir. slindbuzmindmaraqlbirfenomenin – meqacmiyytinformalamasprosesigedirvbu, qlobalinkiafnidarolunmasprobleminisondrcaktualladrr.

Demli, qrarlamaqdaolanmeqacmiyytmilli-dvltqurumlarnnsadcmstqilliyininartmasndeyil, getdikcdahaoxmumisaslarzrindqurulan, btvly, qarlqlasllvlaqninmayietdirnyenidnyanizamnnformalamasnn, tkilolunmannbtnsviyylrindidariliyintminedilmsininzrdtutur. Buodemkdirki, qlobalinkiafnproqnozladrlmasnn, ictimaiproseslrinidarolunmasnnkeyfiyytgstricilrinplanakemlidir.

AzrbaycanRespublikasndailnibhazrlananvuurlarealladrlansiyasthmqloballamakontekstini, hmdnyadabavernkonkretdyiikliklridiqqtlnzralr, lkmizindavamlinkiafnmaksimumlveriliraityaradr. Azrbaycannqloballamaarlarnaadekvatreaksiyavermsi, birsrabeynlxalqlayihlrintbbskarvfalitiraksolmas, zmillithlksizliyininbtnkomponentlrininzralmasvtarazlkildhyatakeirmyalmasbunuyanisurtdsbutedir.

Prezidentlhamliyevinqeydetdiyikimi, hrtrflidnlmsiyastinnticsidirki, «Azrbaycanbugndnyamiqyasndazgclyerinitutmulkdir… Azrbaycansabitlikadasdr, inkiafmkandrvtbiiki, bu, dnyabirliyitrfindnykskqiymtlndirilir» («Azrbaycan» qzeti, 11 aprel 2015-ciil, №75).

NSAN RESURSLARININ DAR EDLMSN FLSF BAXI

Xlfova Kmal Rauf qz

BDU-nun doktorant

Uzun srlr boyu cmiyyt, burada ba vern sosial proseslr tdqiqat obyekti olaraq bir ox sosial v humanitar yanama baxmndan thlil olunmudur. lk nvbd flsfi spkid aparlan tdqiqatlarn arlq mrkzini qeyd etmk lazmdr: cmiyyt v tbitin nisbti, cmiyytin inkiaf qanunlar v mrhllri, insan problemi, cmiyytin glcyi v s. Sosiologiya sahsind aparlan tdqiqatlar bir qdr d konkretlib, hmin istiqamtlrin faliyytini sistem-struktur baxmndan mxtlif riyazi, statistik v humanitar yanamalarn imkanlarndan faydalanaraq statika v dinamika sviyylrind thlil edir: nticd cmiyytin faliyytinin n drin qatlar, gizli mexanizmlri aakrlanr, onlarn aparc trflri myyn edilir, ncgrm baxmndan vziflr dqiqldirilir.

Digr ictimai elm sahlri – iqtisadi nzriyy v politologiyada da qeyd ediln istiqamtlr zr ilrini qururlar. Istniln halda insan potensialndan istifad edn btn ictimai hyat sahlri bel tdqiqatlardan geni istifad etmlidir. Msln, dvlt trfindn hyata keiriln sosial siyast vasitsil halinin sosial mdafisi tmin olunur, burada aparc trflri nzr almaqlamxtlif ilr hyata keirilir. Bunu n hm d sosial-iqtisadi sahlrd insan resuslarnn istifad olunmas drcsi myyn edilir. Hr bir lknin iqtisadi qdrtini ilk nvbd onun insan potensialnn sas gstricilri tkil edir – thsili, pe hazrl, hyat sviyysi, mitin v asud vaxtn tkili, iqtisadi sahlrin nisbti strukturu v s.

Azrbaycanda ba vern struktur islahatlar thsild, elmd, iqtisadiyyatda z ifadsini ilk nc insan resuslarnn keyfiyyt gstricilrin tsir edir. I sahlri zr mvcud blgd bir sra dyiikliklr ba verir. Son illrd ld ediln tcrb gstrir ki, mk mhsuldarlnn artrlmasnda insan resurslarnn yeni geni imkanlar alr. lk nvbd bazar raitind mulluq sahsind iilrin z bilik v bacarqlarnn formaladrlmas,id uur qazanlmas iind seim imkan xeyli artmdr. n plana iilrin pekarlq qabiliyytlri, z biliyi inkiaf etdirmk bacar, msuliyyt v i maraq kilir.

Roma klubunun sdri A.Peeinin haql olaraq qeyd etdiyi kimi, “indiki trqqi mrhlsi insan nsli qarsnda bir sra mhm vziflr qoymudur. Hmin vziflr uyun olaraq btn ilrind tarazlq v ahngdarlq gzlmkl irliy doru addmlamaq ii d var. Yalnz mdni tkaml sasnda insan btn thlklrin hdsindn gl bilr.Bu tkamln vacibliyini baa dmsk, n byk v n faciyvi shv yol vermi olarq, nki dvrmzn btn tlatmlri v bhranlar masir rait insanlarn kifayt qdr uyunlamamas il laqdar ba verir”.

Bunlarn srasnda, planetimizi nhng qrb kimi hat edn demoqrafiya, isizlik, cmiyytin sosial v iqtisadi imkanlarndan axra qdr istifad edilmmsi, ehtiyatlarn atmazl v onlardan qeyri-smrli istifad edilmsi, smrsizlik, inflyasiya, min-amanln ld edilmmsi, silahlanma, traf mhitin irklnmsi v biosferin dadlmas, insann iqlim hdsiz drcd mnfi tsiri v bir ox digr msllr qeyd edilmlidir. Buna baxmayaraq bu gn kimi bunlarn he birinin hlli n smrli qrar qbul edilmmidir. Getdikc bu msllrin hlli arlar v hmin qrbin qollar planetimizi getdikc daha ox bryb sxr... x yolu – insan tfkkrnn keyfiyytc yeni bir mrhly ucalmas, davrannn sasl kild dyiilmsinddir [3, с.6-7].

Bazar iqtisadiyyat raitind rqabt dzmllk d insan resuslarnn lazmi sviyyd idar olunmasn tlb edir. nsan resuslar ilk nvbd mk ehtiyatlarn v insan potensialnn intellektual imkanlarn nzrd tutulur. Hl K.Marks vaxtil insan potensialnn aparc mhsuldar qvvy evrilmsi ideyasn vurulamdr. Hr bir cmiyyt z inkiafnda el bir imkanlardan istifad etmlidir ki, insan resuslar, tdricn inkiaf edrk, insan kapitalna evrilsin.

Aparlan tdqiqatlar sasnda bel bir ntic xarmaq olar ki, myin intellektual komponenti artdqca, insan resuslarnn inkiaf kapitalna evrilmsi surti d artr. Nticd insan kapital z-zlynd byk gc malik olan bir mstqil iqtisadi mhvuma, anlaya evrilir. Burada ilk nvbd iqtisadi inkiafda aparlan islahatlar hmiyytli drcd dyiikliklr mruz qalmaldr.

Mxtlif tkilatlarda (eyni zamanda mxtlif faliyyt sahlrind) insan resuslarnn idaredilmsi texnologiyalar getdikc nsiyytd, dyrlr, normalar strukturunda zn biruz verir. nsanlar daha aq kild z mnasibtini mxtlif hadislr v faktlara bildirir, onlar mzakir edir v qrar qbul etmy qadir olmasn tsdiqlyirlr. Bunu el Azrbaycan reallqlarnda cryan edn proseslrdn d grmk olar. Mtbuatda, telekurslarda insanlarn mxtlif mvqelri daha aydn kild ifad olunur, toqquur v vahid ry formalar. Szssz, burada nsiyyt mdniyytinin, thsil, btvlkd savad hddinin v strukturun rolu olduqca bykdr.

Insan potensialnn yksk sviyyd istifad olunmas iind hr bir kadrn faliyytinin smrli tkili olduqca hmiyytlidir. Dzgn planladrma iilrin motivasiyasn arrtrr, iilrl aparlan shbtlr v treninqlr is kollektivdaxili mnasibtlri znginldirir v daha slis edir. Fal kild mxtlif mkafatlandrma yollarndan da istifad olunur (maadan lav, maddi v mnvi formalarda), insanlarn i msuliyytli mnasibti artr, onlar z daxili imkan v bacarqlarn daha fal kild z xardr v istifad edirlr. Bu istiqamtd grln ilr konkret olaraq istifad olunmal v hr bir iid bu mnada grln ilr barsind tam, dolun tsvvr formalamaldr. [2, с.19].

Aparlan tdqiqat istiqamtlrindn biri d – insan resuslarnn keyfiyyt baxmndan mumi qiymtlndirilmsidir. Bu bard artq yuxarda bzi rqmlr d qeyd edilmidir. Bel qiymtlndirmnin sas mqsdi – insan resuslarnn tkrar istehsalna nzart etmsi, burada tsir mexanizmlrinin ilyib hazrlanmasdr. Yuxarda deyilnlrdn bel bir nticni d xarmaq olar – insan resuslarnn tkrar istehsal iind insani keyfiyytlrin qiymtlndirilmsin daha byk nmin verilmsidir. Bellikl, hr bir insann xsiyyt olaraq xsusiyytlrinin nm kilmsi insan resuslarnn keyfiyytli inkiafnn sasn tkil edir.

Bel bir problem d tdqiqatlarnn diqqt-nzrinddir: hyatn yksk keyfiyytinin tmin edilmsi. lk nvbd burada hyat sviyysi nzrd tutulur. Hyat faliyytinin btn sahlri insan resuslarnn formalamasnda olduqca byk rol oynayr, bununla bel bunlarn n vacibini hyat sviyysi tkil edir. Mhitinin salam olmas, hyat thlksizliyi, sosial infrastrukturun sviyysi – bu v digr sahlrin inkiaf insan resuslarnn formaladrlmas v tkklnd olduqca hmiyytlidir [1, с.9].

Bellikl, sosial proseslrd insan amilin qiymtlndirilimsi kompleksli xarakter dayr v insan hyatnn btn sahlrini hat edir. Bununla bel aparlm thlil gstrir ki, burada inkiaf edn sahlrdn biri iqtisadi-sosial shdir. Burada daha ox tdqiqatlar aparlr, insanlarn mmkn potensial z xarlr, mvcud rezervlr vurulanr. Hyatn mrkkblmsi, qloballamann oxsayl fsadlar insan trfindn yeni keyfiyytlrin ld edilmsi mslsini gndm gtirir. sas problem burada insanlarda yeni, planetar miqyasada mtrqqi tfkkrn formalamasdr. Bu istiqamtd aparlan ilr hl ki qnatbx sayla bilmz. Sosial flsf sahsind aparlan tdqiqatlarn ana xtti burada insan kapitalnn formalamas, bu prosesin insan resurslar keyfiyytinin yaxladrlmasnda rolunun thlili istiqamtind aparlmaldr.

dbiyyat

Дырка Стефан. Управление развитием человеческих ресурсов организации в условиях трансформируемой экономики.Автореф.дисс. на соиск. ученой степенидокт.эконом. наук. М.: 2009

Ващенко А.А. Человеческие ресурсы России: современные аспекты развития воспроизводственного процесса. Автореф.дисс. на соиск. ученой степенидокт.эконом. наук. М.: 2009

Печчеи Аурелио. Человеческие качества. пер.с.англ. О.В.Захаровой. М.: Прогресс, 1980. 300 с.

Петрова Е.А. Современный подход к оценке человеческих ресурсов региона // Известия ИГЭА, 2009, № 6 (68), с.106-109

AZRBAYCANDA MULTKULTURALZM DNYAYA NNUN KM

BDU-nun Flsf tarixi mdniyytnaslq

kafedrasnn mllimi f..f.d. D.C.Vliyev

Azrbaycan dnyann humanitar poroblemlrin ba vermyn nadir lklrindndir. Humanitar msl bu gn znd mdniyytlrin, sivilizasiyalarn, konfessiyalarn qarlql mnasibtlrini ehtiva etmkddir. lkmizd tarixn bu sahy n pozitiv mvqe srgilndiyi n bu gn Azrbaycan dnyann humanitar mkdalq mrkzin evrilib. lk Forum 2010-cu ilin yanvarnda Bakda keirildi. Bu tdbir geni rezonansa sbb oldu v effektiv nticlr vern nny evrildi. Bu il Heydr liyev Mrkzind keiriln nvbti nc Beynlxalq Forum z iind humanitar mkdaln aktual msllrini mzakir edib. Tdbird 70 lkdn 800- yaxn qonaq itirak edib. Onlarn arasnda nfuzlu ictimai-siyasi xadimlr, sabiq dvlt balar, Nobel mkafat laureatlar v baqalar itirak ediblr. ki gnlk

Forumda olduqca mhm, dvrn arlarna cavab vern mvzular skkiz dyirmi masada mzakir obyekti olub: “Texnologiyalarn konvergensiyas v glcyin konturlar:”XXI srin arlar”, “qtisadi inkiafn humanitar aspektlri”, “Elmi innovasiyalar v onlarn thsil mhitin transferi”, “Multikulturalizm v zgnlk: cmiyytd dyr konsensusu axtarnda”, “Postmodern dvrnd milli zndrk”, “Davaml inkiaf v ekoloji sivilizasiya”, “Molekulyar biologiya v biotexnologiyann nailiyytlri: nzriyydn tcrby”, “Qloballaan informasiya mkannda mediann aktual msllri”.

Yaadmz XXI srin xarakterik xsusiyyti btn dvltlrin istr iqtisadi, istr siyasi arenasna, istrs d sosial hyatna qloballama prosesinin tsirlrini gtirmsidir. Yer krsind halinin say 6 milyard tr v daim artr. Bir ox lklrd iqtisadiyyat zifdir, halinin tlbini dmir. Nticd milyonlarla insan aclq kir, ehtiyac iinddir. Buna gr d digr lklr ktlvi axn balayr. Bundan baqa, hr bir lknin sosial tlbi vardr. Bu tlbat iqtisadiyyatn da qarsna daim yenilmk, masirlmk v veriln sosial sifarii dmk tlbi qoyur. Bu tlb ilk nvbd z hlisinin sosial ehtiyaclarn dmkl baldr. Bu tlbin hdsindn gln dvltlr digr kasb lklr n clbedici olurlar.

Hmin dvltlr miqrantlar n d i v dolanq yeri kimi maraql grnrlr. Nticd qanuni v qeyri-qanuni miqrasiya balayr. Hmin lklr miqrasiya n qdr gcl olarsa o qdr d iqtsadi, sosial v nhayt, siyasi balansda tarazlq pozula bilr. Buna gr d hazrda qloballama prosesinin qarsnda duran n mhm vziflrdn biri v nmlisi beynlxalq iqtisadi inteqrasiyan srtl v smrli hyata keirmkdn ibartdir. Bu inteqrasiya nticsind bzi lklr tranzit dvltlr evrilir, bzilri mxtlif iqtisadi birliklr yaradr, bzilri d razilrind azad iqtisadi zonalar tkil edir. nteqrasiya prosesind d tbii v qeyri-tbii miqrasiya ba verir. Bu zaman da humanitar msl aktual problem kimi z hllini tlb edir. Buna gr d humanitar msl beynlxalq problem v dvltlraras sazilrl, beynlxalq normalarla z hllini tlb edir.

Bilirik ki, tarixn hr bir dvltin qdrtinin sasnda iqtisadi gc, siyasi nfuz dayanr. Lakin lkd milli birlik, bunun sasn tkil edn humanitar problemlrin xalqn da qbul etdiyi kimi hlli olmadan qdrtli sviyy mmkn deyildir. Sosial-siyasi sabitlik iqtisadi gcn n sas lokomotivlrindndir, onun da kknd tbii ki, humanitar msllrin vaxtnda, operativ hlli durur. gr humanitar msl v problemlr vaxtnda v hm d beynlxalq normalara uyun hll olunmasa gec-tez lkd bu zmind ox ciddi bhran yaana bilr.

Bu da z nvbsind iqtisadi v siyasi proseslr ox mnfi tsir gstrr. Bundan baqa hr bir insan myyn intellekt sahibidir. lkd mxlif dini, milli dyrlr mxsus insanlarn siyasi v hquqi brabrliyinin tmin olunmas, etnik azlqlarn milli-mdni inkiafna qanunla sas yaradlmas, cmiyytin d bu proses adi normal yaay qaydas kimi baxmas lkd birliyin sarslmazln tmin edir. Bu gn lkmizd salam tarixi kklr malik multikulturalizm dvlt rhbrliyinin dnlm siyasti il daha da inkiaf edir, yeni pozitiv alarlarla znginlir. Dvlt bas Azrbaycanda multikulturalizm mnasibt bard deyib: “Multikulturalizm Azrbaycanda dvlt siyastidir. Qeyd etmliym ki, artq tarixi kemiimiz d bunu dikt edir. Eyni zamanda multikulturalizm Azrbaycanda hyat trzidir. Biz gndlik hyatmzda bu prinsiplr sasnda faliyyt gstririk. Bu prinsiplr cmiyytin mtlq ksriyyti trfindn dstklnir, mdafi edilir”.

dbiyyat

1. Mmmdov N.”Qlobal siyast:thdidlr, arlar, midlr”Bak,2013

2. Малахов В. Культурный плюрализм versus мультикультурализм // Малахов В. Скромное обаяние расизма и другие статьи. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001.

PSXOLOGYA V PEDAQOGKA BLMS

blm rhbri: dos. M.V.VLYEV

PEDAQOJ USTALIIN FORMALAMASI XSUSYYTLR

dos.Vliyev M.V.

BDU, psixologiya kafedras

Ali mktblrd elmi-pedaqoji faliyyt gstrn mllimlrin tlblrin tlim-trbiysind uur qazanmasnn bir ox sbblri vardr. Hmin sbblri tdqiq edrkn ali mktb mllimi kimdir? sualna cavab axtarmalyq. Hr eydn vvl, hmin suala cavab vermk n ali mktblrd alan mllimlrin psixoloji tiplri aydnlamaldr. Aparlan tdqiqatlardan v mahidlrdn aydn olur ki, ali mktb mllimlrinin psixoloji tiplrini qrup zr sciyylndirmk mmkndr.

- elmi yaradclq sahsind yksk uur qazanan, elmi drc gstricilrin malik mllimlr. Adtn bel mllimlr tdrisdn ox, elmi yaradcla meyl edirlr.

- tdris faliyyti sahsind uurlar olan, yksk pedaqoji srity malik mllimlr. Bel mllimlr elmi drcy, elmi ada maraq gstrmir, pedaqoqluq faliyytin stnlk verirlr. tlblrin sevimli mllimi kimi tdris etdiyi fnni onlara sevdirirlr.

- nhayt, nc tip mllimlr hm elmi, hm d pedaqoqluq faliyytind yksk gstricilr malik olur, hr iki sahd uur qazanrlar.

Ali mktb mllimi tlblrin tlim-trbiy faliyyti sahsind yksk pekarlq nmayi etdirrk z iinin ustas olmaldr. Mllimlr nzr almaldrlar ki, tlb ciddi elmi v tdris taprqlarn yerin yetirn, bilik mnimsyn xsdir.

Tlb gnclr bilik, bacarq v vrdilr yiylnn, ali mktblrd hazrlq ken gnc mtxssisdirlr. Tlb gnclrin adtn 17-18 v 22-23 yalar hat etdiyi mlumdur. Tlb gnclrin malik olduqlar ya bioloji, sosial v psixoloji chtlri znd ehtiva edir. Bel ki, tlblrin davrannda malik olduqlar sinir sisteminin tipi, rti v rtsiz reflekslrin rolu, bioloji inkiaf, cmiyytin fal zv kimi milli adt v nnlr sasn qrupdaxili, kollektivdaxili mnasibtlr daxil olmas, habel onlarn faliyytind idrak proseslrinin, psixi xasslrin, psixi hal v vziyytlrin nzr alnmas vacibdir.

Qeyd olunduu kimi, pedaqoji faliyyt prosesind tlblrin gstriln chtlrin nzr alnmas, tdris prosesind uur qazanmas mllimlrin pedaqoji ustalndan asldr. Pedaqoji ustalq mllimin faliyytinin yksk pekarlq sviyysidir. Pedaqoji faliyytin pekarcasna, yaradc halda yerin yetirilmsidir.

Pedaqoji ustala mvafiq bilik, bacarq v vrdilrin, idrak proseslrinin, xsiyyt keyfiyytlrinin formalamas il nail olmaq mmkndr. Pedaqoji ustaln formalamasnda pe adaptasiyann, yni pedaqoji faliyyt sahsin uyunlamann rolu bykdr. Lakin pe adaptasiyas hmi uurla nticlnmir. Adaptasiya prosesind bzn qarya bir sra tinliklr xr. Psixoloqlar hmin tinliklri aadak kimi qrupladrrlar:

- ali mktblrd tdris materialnn mrkkbliyi v tinliyi;

- tlblrin tdris prosesin hazr olmamas, yeni rait, hr mhitin uyunlamas;

- tlblr arasnda nsiyytin yaranmamas;

- tlblrin aildn ayr dmsi, xsusil I kurs tlblrinin narahatl tdris prosesin almaa mane olur.

- mllim-tlb mnasibtlrind laqnin yaradlmamas v s.

Mllim pe adaptasiyasna nail olmaqla yana, z faliyyt dairsin uyun yksk sviyyd biliklilik nmayi etdirmlidir.

Mllimin bilikliliyinin bir sra chtlri diqqti clb edir: o, mumi biliy yiylnmli, tdris etdiyi fnn zr biliy, psixoloji, pedaqoji, elmi-texnika sahsind, flsfi-mntiqi v s. sahlr zr biliy malik olmaqla pedaqoji ustaln tkmilldirmlidir.

Pedaqoji ustaln formalamasnn bir sra yollar mlumdur. Grkmli rus psixoloqu N.V. Kuzmina pedaqoji ustaln bir ne sviyysini xarakteriz etmidir:

- reproduktiv sviyy, yni biliyini baqasna z bildiyi kimi atdrmaq;

- adaptiv sviyy. Bu zaman mllim informasiyan atdrmaqla kifayytlnmir, eyni zamanda tlblrin diqqtini obyekt ynldir;

- modelldirm sviyysi. Yuxarda gstrilnlrl yana, ayr-ayr suallar zr biliyin modellmsi sistemini yaratmaqdan ibartdir.

- tdris etdiyi fnn zr biliyin modelldirilmsi, habel davrann xlaqi chtlrinin modelldirilmsi v s.

Ali mktb mllimlrinin pedaqoji ustalnn formalamas oxunan mhazirnin, seminar v praktik mllrin tdrisi sviyysindn d asldr.

Mhazir tdris mlsinin mhm formasdr. Mhazir adtn tcrbli ba mllimlr, dosent v professorlara hval edilir. Mhazir mllim v tlblrin elmi yaradclq v tdris faliyytini xarakteriz edir. Mhazirnin bir sra funksiyalar diqqti clb edir:

- Mhazir oxunan zaman tlblr yeni mlumatlar, informasiyalar verilir. Konkret faktlar sasnda inandrc informasiyalar tlblrin dnyagrn znginldirir.

- Mhazirnin gediind mvzuyla bal dbiyyatlarla tanlq, bldlm funksiyas yerin yetirilir. Problemin genezisin diqqt ynlir.

- Mhazir zaman mllim trfindn mrkkb anlaylar, nzri problemlr izah olunur. Ensiklopediya lti sasnda anlaylarn izahna rh verilmsi zruridir.

- Mhazir oxuyan mllimin xsiyytin, mnvi-xlaqi dyrlrin inam olmaldr. Tlb mllim, onun sxsiyytin hrmt edirs, onun oxuduu mhaziry diqqtl qulaq asr, mllimin syldiklri fikirlr inanr.

- Nhayt, mhazirnin mhm funksiyalarndan biri d mhazirnin clbedici v ilhamverici olmasdr. Mhazir nikbin, glrz, mehriban rftarl mllim trfindn oxunanda, yeri glnd yumordan istifad edildikd bel mhazirlr tlblri maraqlandrr. Tlblrin hval-ruhiyysi, ovqat yax olur, hm mllimlr, hm d tlblr mhazirdn yorulmurlar.

Mhazir zaman mllimin aktivlik sviyysi artrsa, seminar v praktik mllr prosesind tlblrin fallq sviyysi ykslir. Seminar, latn sz olub “seminarium” szndn gtrlrk biliyin mnbyi, oca mnasn verir. Bel ki, seminar mlsi zaman mlliml dialoq aparan tlblr biliy yiylnir, ld olunmu biliyin tcrby ttbiqi imkanlar yaranr. Seminar v praktiki mllrin tdrisi prosesind onun bir sra ttbiqi formalar diqqti clb edir:

-evristik shbtlr;

-diskussiya-mbahis;

-“beyin hmlsi” oyunu;

-“dyirmi stol” metodu;

-“igzar oyunlar” metodu;

-praktik ilr v onlarn mzakirsinin msabiqsi v s.

Seminar mlsi tlblrin mhazirni n drcd mnimsdiklrini aydnladrr. Seminar mlsi tlblrin yaradc faliyytinin, tfkkr mstqilliyinin inkiafna yeni fqlr ar. Seminar mlsinin tdris, idraki v trbiyedici funksiyalarnn ttbiqi mllimin, he bhsiz, pedaqoji ustaln stimulladrr v formaladrr.

dbiyyat

Aayev.. Seilmi pedaqoji srlri. I cild. Bak, 2011.

Hmzyev M.. Pedaqoji psixologiya. Bak, 1991.

Mmmdov A.U. Tlimin psixoloji saslar. Bak, 1993.

Kazmov N.M. Ali mktb pedaqogikas. Bak, 1999.

lizad.. lizad H.. Pedaqoji psixologiya. Bak, 2010.

Vliyev M.V. Mllim pesin hazrln psixoloji msllri. Metodik tvsiy. Bak, 1986.

Vliyev M.V. Azrbaycanda psixoloji fikrin inkiaf meyllri. Bak, 2014.

Vliyev M.V. Mustafayev A.M. nkiaf v ya psixologiyas. Drs vsaiti. Bak, 2013.

Vliyev M.V. Mustafayev A.M. Sdirova N.C. Pesem psixologiyas. Tdris vsaiti. Bak, 2013.

10.Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А. Психология высшей школы. Минск, 1981.

MASR CMYYTD AL NSTTUTU

Nzakt jdr q. Salmanova, AMEA-nn

Flsf v Hquqq institutu, Byk elmi ii

Mstqil Azrbaycan Respublikasnda sosial sahd dvlt siyastinin prioritet istiqamtlrindn birini mhz ail siyasti tkil edir. Bu gerkliyi daim nzr alan Heydr liyev lkmizd ail siyastinin formaladrlmas msllrin byk diqqt yetirmi, hmin sahd mvcud olan problemlrin hlli istiqamtind ardcl v mqsdynl faliyyt gstrmidir. Mstqil Azrbaycan Respublikasna rhbrlik etdiyi 1993-2003-c illrd mummilli lider ail siyasti il bal msllrin normativ-hquqi tnzimini v mli hllini prioritet vziflrdn biri kimi qarya qoymudur.

Azrbaycan Respublikasnn dvlt ail siyastinin hyata keirilmsi istiqamtind milli-mnvi dyrlr syknn ail institutunun qorunub saxlanlmas v mhkmlndirilmsi n kompleks tdbirlrin grlmsi mhm hmiyyt ksb edir. Buna gr d ail dyrlrinin tblii, salam ail mhitinin formaladrlmas milli-mnvi v dnyvi dyrlrin ulalamas prosesind hyata keirilmlidir. Bu gn cmiyytimiz layiqli, sosial-mnvi inkiafn tmin edn, hyat strategiyasn gerkldir biln, fal, gcl aillrin formalamasnda maraqldr.

Azrbaycanda ail institutunun stunlar byy hrmt, ail basna sdaqt, qarlql sevgi v digr dyrlr syknir. Amma dyin zaman, masir inkiaf, qloballama, he bhsiz, kiik dvlt modeli sayla bilck Azrbaycan aillrin d z tsirini gstrib. Bs bu tsirin miqyas n drcddir? Dorudanm, Azrbaycanda ail institutu deformasiyaya urayb?

Bu gn Avropa v Qrbd ail institutu il bal ox ciddi, eidli problemlr rast glinir. Buna sas sbblrdn biri kimi "Kaliforniya sindromu" deyiln amil gstrilir. Qloballamann nticsi olan bu dhtli sindrom insanlarn daha ox eqoistcsin davranmalar, rahatlq v srbstliklrini daha ox dnmlri, ailni ikinci plana keirmlri il nticlnir. Qrbd gnc olan v qzlar arasnda erkn yalarndan nikahdanknar mnasibtlrin balanmas, habel geni vst alan "vtnda nikah"nn az qala "masirlik simvolu" kimi tqdim edilmsi chdlri ail nnlrin ciddi zrb vurur, boanmalarn oxalmas, douun azalmas demoqrafik problemlrin kskinlmsi il mahid olunur. Avropada "ail institutu"nun sarslmas boanma hallarnn artmas v demoqrafik problemin yaranmas zminind tzahr edir. Avropa Birliyinin Statistika komitsi olan "UROSTAT"n hesablamalarna gr, Avropa Birliyi lklrind boanmalar orta hesabla 40 faiz tkil edir. Bunun sas sbblrindn biri d gender probleminin iirdilrk feminizm sviyysin atdrlmas, ail mnasibtlri fonunda frdi xsiyyt azadlnn ziyanl stereotip kimi qabardlmasdr.

Tarix boyu Azrbaycanda ail mqdds hesab olunub. Qdim kemi malik xalqmzn tarixi qdr qdim dyrlri d var. Bu dyrlri xalqmz hmi mqdds bilib qorumaa alb. Bu gn bizim vtn, cdadlarmzn biz miras qoyduu dyrlr olan sevgimiz, hrmtimiz buradan qaynaqlanr. Bs grsn, tarixi kklrimizdn gln bu xsusiyytlri kifayt qdr qoruya bilirkmi? Tssf ki, ail institutumuz, ail dyrlrimiz vvlki kimi salam deyil. Tarixn xalqmzn yksk mnvi dyrlrinin qoruyucusu, genofondumuzun daycs kimi milli inkiafmzda mhm rol oynayan v xalqmzn glck nsillr bx etdiyi ail institutu anmaqdadr.

Qrbl rqin vhdtind olan Azrbaycan mhz tarixn formalam fundamental ail dyrlri il qloballama prosesinin bu mnfi tsirlrini zn yaxn buraxmamaa alr. Xalqmzn tarixn formalam mental keyfiyytlrini, mnvi-xlaqi dyrlrini bu gn d yaadan azrbaycanl gnci ailnin z hyatnda oynad mstsna rolu dzgn drk edir, nikaha girmyin, ail bas olman msuliyytini drk edir. Azrbaycan xalqnn ail modeli ninki Qrbd, hm rqd unikal hesab olunan bir ail modelidir. Aildaxili mnasibtlrin ciddi xlaq normalarna syknmsi - byklr hrmt v ehtiram, kiiklr sevgi, mrhmt v diqqt kimi nnlr ta qdimdn bu gn kimi glib atb. Bu dyrlri yaatmaq, slind, xalqn milli znmxsusluunu qoruyub saxlamaq, mnfi meyillr etibarl mqavimt gstrmk demkdir.

Ancaq bu gn Avropann bzi lklrind, Qrbd ail institutlarnn mhv olmaa doru getdiyini dnmrlr. Halbuki Azrbaycan ail modelini yrnn avropallar bizim bu msld onlardan n qdr irlid olduumuzu etiraf edirlr. Dzdr, bu gn briyytin qloballamaa doru getdiyi bir vaxtda biz qapal bir cmiyytl kifaytln bilmrik. Ancaq digr mdniyytlrin biz dikt etdiyi, bizim dyrlrimiz zidd olan mnvi-estetik saslardan mhrum modellr qap amamalyq. ksin z ail institutumuz, z ail dyrlrimizl baqlarna nmun olmalyq.

Ail institutu tarixn cmiyytin sas tsisatlarndan biri kimi insani dyrlrin, mdniyyt v nsillrin tarixi varisliyinin qoruyucusu, sabitlik v inkiaf meyar saylmdr. Briyyt ailni tarixn hr bir sivil cmiyytin sasn tkil edn, insanln n ali, lvi v saf duyularn, ncib niyytlrini znd tcssm etdirn mqdds ittifaq kimi dyrlndirmidir.

Ail insan xsiyytini mdniyyt qovuduran, uaa insan davrannn normalarn, qaydalarn mnimsdn, sosiallamasn tmin edn ilk mktbdir. Salam cmiyytd ilk nvbd btn bri xsusiyytlri, dyrlri mdni v estetik kriteriyalar znd cmldirn salam ail modeli olmaldr. Ancaq ail dyrlrimiz, ail institutumuz artq vvlki kimi mhkm v salam deyil. Tarixn xalqmzn yksk mnvi dyrlrinin qoruyucusu, genofondumuzun daycs kimi milli inkiafmzda mhm rol oynayan v xalqmzn glck varislrin bx etdiyi ail institutu tdricn anmaqdadr. Bunu Statistika Komitsinin illik hesabatlarnda da gr bilrik. Msln, 2010-cu ilin statistik nticlrin gr, Azrbaycanda 79 172 nfr (hr 1000 nfr 8.9 faiz) evlnibdis, 9061 nfr d boanb (hr 1000 nfr 1 faiz). Statistikaya gr, 2000-2010-cu illrd evlnnlrin say artsa da, boananlarn da say ykslib.

Btn bunlar nzr alaraq, Azrbaycan Respublikasnn Ail v Qadn Problemlri zr 2007-2010-cu illr n Milli Faliyyt Plan (MFP) trtib edilmidir. Onun sasn «Qadnlara Qar Ayr-sekiliyin Btn Formalarnn Lv Olunmas haqqnda» Konvesiya, Pekin Faliyyt Platformas, Pekin+10 sndlri, Minilliyin nkiaf Mqsdlri v Azrbaycan Respublikasnn qanunlar, Prezidentin frmanlar, Hkumtin qrar v srncamlar tkil edir. Ail v qadn problemlri zr MFP 2000-2005-ci illr n Azrbayjan qadnlarnn problemlri zr ilk Milli Faliyyt Plannn hyata keirilmsi prosesind meydana xan msllri d qeyd etmkl alaraq, onlarn yeni raitd yeni sullarla hll olunmasn nzrd tutur. Qeyd etmk lazmdr ki, seilmi prioritetlr v mqsdlr mvcud problemlrin yalnz 4 il rzind hlli mmkn olan faliyytlri hat edir.

dbiyyat

Семья как социальный институт. Гендер и общество / Под общ.ред. А.А.Широбоковой,С.В.Ураловой. – Иркутск, 2001

Семья в современном европейском обществе. – М.: 1996

Hsnova M. Azrbaycanda ail: hquqi v demoqrafik aspektlri. – B.: 2004

Hicran Hseynova. Masir cmiyytd ail institutu. Bak: Azrbaycan. 2009, s.5

www. Evronews. Deyerler. orq

GNCLK DVRND HYAT YOLU VARANTININ SEM

Abdullayeva lah Mqddz q.

BDUdoktorant

Masir dvrd frdi inkiaf xarakteriz edrkn “hyat yolu” terminindn istifad daha mqsduyun saylr. Hyat yolu dedikd, insann inkiaf prosesi, xsiyytin formalamas baa dlr. Son illr inkiaf psixologiyasnda bu problemin sistemli yrnilmsi v bioqrafik metodun ttbiqin geni yer verilir.

Hyat yolunun variantlar dedikd is insann z hyat yolunu formaladrmas sullar baa dlr.V.N.Drujinin hyat yolunun mxtlif variantlarnn tipologiyasn vermidir. O hesab edirdi ki, hyat variantlar insandan asl olmayaraq mvcuddur v onlarn formalamas sosial sistem vasitsil reallar.

Gnclik dvrnd hyat yolu variantnn seimi mhm hmiyyt ksb edir. Gnclrin xsi potensialnn effektiv reallamas onlarn dzgn seimindn bilavasit asldr. Bu dvrd znrealladrmann istiqamti v xarakteri bu v ya digr drcd insann sonrak hyat yolunu myyn edir. Bu v ya digr hyat variantn semkl insann psixoloji simas formalar. Seimin optimallndan, xsi potensialnn maksimum reallamasndan asl olaraq bu v ya digr hyat yolu variant insann sosial alm adaptasiyasna tkan ver v ya onu mhdudladra bilr. Bu baximdan seimin mzmununa tsir edn psixoloji determinantlar, xsi keyfiyytlri yrnmk zrurti meydan xr. S.L.Rubinteyn, A..Leontyev, B.Q.Ananyev hyat yolu variantnn seimini “subyekt-faliyyt” yanamas il izah edrk, bu prosesd psixoloji determinatlarn sas rol oynadn tsdiq etmilr. Seimi realladran xsiyyt hyat subyekti hesab olunur. Hyat prosesinin mzmununa aktiv tsir ed bilir, inisiativlik gstrrk z seimin gr msuliyyt dayr.

Gnclrin hyat yolu variantnn seimind psixoloji determinant kimi intelektual inkiaf sviyysi, hyat istiqamti, xsi mnalar sistemi, znmnasibtin mzmunu x edir.

Hyat yolunu tdqiq edn alimlr hminin “real”, “ideal” v “arzuolunmaz” hyat variantlarn irli srmlr. “Real variant” insann hazrki anada z hyatna mnasibtini ks etdirir. “deal variant” proqnozladrlan glckd arzu olunan v gman ediln mnasibti gstrir. “Arzuolunmayan” hyat variant hm indiki anda, hm d glckd adaptasiya v znrealladrmann yolverilmz sullarn xarakteriz edir.

Bzi xsi keyfiyytlr hm optimal, hm d qeyri optimal hyat variantlarnn seimin tsir edir. Optimal hyat variantlar sxsi potensial maksimum realladrmaa imkan vern, xsin qarya qoyduu mqsd atmaa kmk edn znrealladrma sullardr. Bu variantlar senlr intelektual inkiaf sviyysi yksk olan insanlardr.

Qeyri-optimal hyat vaiantn sen insanlar hyat hmiyytli orientasiyalar kifayt qdr inkiaf etmmi v znmnasibtin neqativ aspektlrin malik insanlardr. Gnclrl msbt zn mnasibtin, hyat hmiyytli orientasiyalarn formalamas istiqamtind psixoloji i aparmaqla hyat variantnn dzgn seimin nail olmaq mmkndr.

CNB TLBLRN TLM MOTVASYASI, ADAPTASYASI V AZRBAYCAN

DLN MNMSMS METODLARININ TSVR

V EKSPERMENTAL-PSXOLOJ THLL

Cbraylova Rahil Qaay qz

BDU Psixologiya kafedrasnn doktorant,

AzDU-nun “Nriyyat” bsinin korrektoru, cabrailovarh@mail.ru

cnbi tlblrin tlim motivasiyas, yeni sosial-mdni mhit adaptasiyas v Аzrbaycan dilini mnimsmsi test, anket-soru v s. psixolinqvistik metodlarla yrnilir.

Testlm frdi thlil etmy imkan vern obyektiv metod kimi XIX srin sonlar v XX srin vvllrind sasn Qrbd yaranm v sonra btn dnyaya yaylmdr.

“Test” anlay bu v ya digr prosesin v xsiyytin xasslrinin inkiaf sviyysini obyektiv kild yrnmk n ttbiq ediln standart taprq sistemi kimi ilk df mhur ingilis psixoloqu Frensis Qalton trfindn irli srlmdr.

Test metodunun sad sensomotor keyfiyytlri v hafiznin llmsindn “qil”, “intellekt” terminlri il ifad olunan ali psixi funksiyalarn llmsin d kemsi testldirmnin inkiafnda yeni mrhl oldu. Mhur fransz psixoloqu Alfred Bine 1905-ci ild T.Simonla birlikd uaqlarn qli inkiqaf sviyysini yrnmk n testlr sistemini hazrlamdr. Bu sistem 30 taprq v ya testdn ibart “Bine-Simon kalas (cdvli)” ad il mhurdur. Testlr geni funksiya diapazonunu hyata keirmyi nzrd tutmu v burada intellektin qiymtlndirilmsinin sas komponentli kimi mhakim, anlama qabiliyytlrin xsusi yer verilmidir.

1908-ci ild kalada testlrin say artrlm, bir ne yararsz testlr xarlmdr. Eyni zamanda mvcud testlr ya sviyysin uyun qrupladrlmdr.

Bine v Simonun testlrinin ardnca Bine testlrinin mxtlif variantlar ilnmidir. AB psixoloqu L.Termenin Stanford Universitetind hazrlad test variant “Stanford-Bine kalas” adlandrlmdr. L.Termen testin ttbiqi nticlrinin rhi n ilk df olaraq V.ternin irli srdy “qli koeffisient” intellectualquotient anlayndan istifad etmidir.

Dnya miqyasnda daha ox yaylm psixodiaqnostik metod olan testlm sahsind Termenin tutduu mvqe geni haty malik olmu v bu gn qdr z hlledici yerini itirmmidir.

XX srin 20-ci illrind testlm btn dnyada geni yaylmdr. mumiyytl gtrldkd psixodiaqnostika mqsdi il ttbiq oluan testlr qlin (intellektin) v xsiyytin yrnilmsin ynldilmidir. Bununla yana olaraq, yuxarda qeyd olunduu kimi, psixodiaqnostika mqsdi il dnya psixoloqlar proyektiv metodlardan, soru v anketlrdn d geni istifad etmilr.

cnbi tlblrin tlim motivasiyas, adaptasiyas Azrbaycan dilinin yrnilmsi probleminin eksperimental-psixoloji xsusiyytlrini v psixodiaqnostikasn yrnmk n aadak anket, soru v s. metodlardan istifad edilir:

Tlim faliyytinin motivasiyas metodikas;

Terminal dyrlr sorusu metodikas.

Hyat mnas ynm testi.

Liri testi.

C.Holland testi.

C.Kettel testi metodikas.

Bine v Simon testi.

R.Amtxauerin intellektual struktur testi.

A.V.utsun FRO-B sorusu (xsiyytlraras mnasibtlr sorusu).

cnbi tlblrin intellektual inkiaf sviyysinin adaptasiya prosesin tsiri sviyysini tdqiq etmk n aadak metodlardan istifad edilir:

Ya tinliklri testi (Ravenin metodu).

K.Rocers v R.Daymondun metodlar.

Sosiometrik sorular.

Mnimsmnin thlili.

Psixologiya elmlr doktoru N.F.Maslovun redaktorluu il apdan xm “Tlim faliyytinin motivasiyas” metodikasnn mqsdi anket-soru vasitsil tlim faliyytinin motivlrini akara xarmaqdr. Bu metod tdqiq olunan predmet haqqnda kifayt qdr informasiya toplamaa imkan verir.

12 maddlik anket-soru vasitsil tlblrin arzu v istklrini yrnmk mmkndr. Bu metodikann kmyil keyfiyytli thlil hyata keirilir ki, bunun da sas meyar aadaklardr:

1. Motivlrin znginliyi v mxtlifliyi.

2. Qrupa, cmiyyt uyunlaman ab gstrn motivlrin sosial dyrlri.

3. Motivasiyann strukturunda idraki maraqlarn itirak.

Terminal dyrlr sorusu metodikas tlblrin terminal dyr ynmn, o cmldn tlim prosesini myyn etmy imkan verir.

AB-da v dnyann qabaqcl lklrind bu cr tdqiqatlar ictimai hyatn ayrlmaz trkib hisssin evrilmidir. xsiyytin ynmnn mxtlif aspektlrinin diaqnostikas n mhur slovak psixoloqu T.Tarokovun “Hyati mqsdlr” AB-l mlliflr D.Sper v D.Nevilin “Dyrlr kalas” testlrinin M.Rokiin “nsan dyrlrinin yrnilmsi” metodikasnn, Oliort Veron-Lindseyin sorular xsusi hmiyyt ksb edir. Bu metodlarla aadak dyr ynmlrini akar etmk olar: 1. z nfuzu. 2. Kreativliyi. 3. Fal sosial laqsi. 4. znn inkiaf. 5. Uurlar. 6 Mnvi tlbatlar. 7. z frdiliyini qoruyub saxlamas.

Soru il insan n hmiyyt ksb edn mxtlif hyat sahlrin aid mlumatlar ld etmk olar. Bizi is dahv ox cnbi tlblrin tlim v thsil, dil yrnm prosesi maraqlandrr.

Liri testi metodikas 1954-c ild T.Liri trfindn kiik qruplarda qarlql mnasibtlri yrnmk n ilnmidir.

Azrbaycan Dvlt qtisad Universitetind Azrbaycan dilini yrrn cnbi tlblrin sas psixoloji xsusiyytlrini akar etmk v alnan nticlri mumildirmk n 20 tlbnin itirak il psixoloji eksperiment aparlr.

Eksperiment zaman aadak vziflr yerin yetirilir:

tdqiq olunan tlb qruplarnn faliyyt v kommunikativ inkiaf sviyysini z xarmaq;

cnbi tlblrin xsiyytinin mumi ynmn myyn etmk;

onlarn emosional ynm sviyysini akarlamaq.

Bu zaman mumi emosional ynm tipli testdn v V.M.Rusalovun sorusundan, C.Hollandn testindn istifad edilmli, ciddi v smimi cavablar alnmasna nail olunmaldr.

Btn cavablarn nticlrinin ilnmsi zaman onlar aadak meyarlar zr qrupladrmaq lazmdr:

alturist emosiyalar (A);

kommunikativ emosiyalar. Bu emosiyalar cnbi tlblrin digr insanlarla v tlb dostlar il qarlql anlamalar zaman nsiyytdn ald hzz uyun glir;

praktik emosiyalar tlim prosesind uurdan hzz almaa uyun glir;

qnostik emosiyalar cnbi tlblrin yenini drk etmsi v bu prosesdn hzz almasna uyun glir;

estetik emosiyalar cnbi tlbnin gzllik hissindn, tbit gzlliyindn, musiqidn, eirdn hzz almasna uyun olur;

romantik emosiyalar cnbi tlblrin gerkliyi idealladrmaa meylini myyn edir;

hedonik meyillr cnbi tlbnin mnvi-ruhi v cismani rahatl il bal hzzl laqdardr.

SRVT DYRLRNN PSXOLOJ MAHYYT

sazad Sriyy kbr qz

BDU-nun II kurs magistrant

sariyya.mammadova@mail.ru

Dyr insan n hmiyyt malik olan, onun tlbatlarn dy biln, maraqlarna cavab vern maddi v ideal cisimdir. Dyr eyni zamanda cisim v v hadislrin msbt v ya mnfi qiymtini, dyrini ks etdirn anlaydr. A.N.Leontyev gr, dyrlr haqqnda tsvvrlr sasnda xsiyytin srvt dyrlri dayanr. Dyrlrin mnimsnilmsi v qbul edilmsi uzunmddtli v mrkkb bir prosesdir.

Psixoloji ltd "Srvt dyrlri (fransz sz olub, "orientation" - "ustanovka" demkdir) subyektin traf gerkliyi ideoloji, siyasi, xlaqi, estetik v digr sasda qiymtlndirmsi v ona ynlm,elc d frdin obyektlri onlarn hmiyytliliyin gr differensiasiyas sulu" kimi rh edilir.

Srvt dyrlri mrkkbdir v o, milli xsusiyytlr malikdir, znd milli frqlri ks etdirir. Srvt dyrlri insann mqsdin xsusi hmiyyt v mna verir. Psixoloji chtdn srvt dyrlrini ictimai hmiyytli faliyytd gerkln fiksasiya olunmu ustanovkalar kimi d nzrdn keirmk olar.

xsiyytin fallnda tzahr edn tlbatlarn, motivlrin, maraqlarn, mqsdlrin, dnyagrn, ideallarn, qidnin mrkkb strukturu onun srvt dyrlrinin psixoloji sasn tkil edir. Srvt dyrlri dyrlrin drk olunmu seimidir. O, hminin cmiyytd mvcud olan dyrlr ynlilik kimi d myyn edilir. Srvt dyrlri xlaqi urun v xsiyytin sas komponentidir. V.P.Tuqarinova gr, xsiyytin bu v ya digr dyrlr ynliliyi onun srvt dyrlrini tkil edir.

Srvt dyrlri ail sosial tlbatlar sasnda formalar. deal, hyati hmiyytli mqsdlr haqqnda tsvvrlr srvt dyrlri il baldr. Srvt dyrlri xsiyytin urunda, onun daxili alminin tkklnd sosial laq v mnasibtlrin tmsilisidir. Srvt dyrlrinin idrak komponenti myyn obyektin traf almd yerini, onun digr obyektlrl laqsini, obyektin faktiki v potensial xasslrini rtlndirir [1, s.20].

Srvt dyrlri sosial tcrbni mnimsm zaman formalar v xsiyytin mqsdlrind, ideallarnda, qidsind v maraqlarnda z xr. Srvt dyrlri sistemi xsiyytinin ynliliyinin mzmun trfini tkil edir v onun gerkliy mnasibtinin daxili sasn ifad edir. srvt dyrlri bir trfdn xsiyytin traf mhit mnasibtinin konkret tzahr, digr trfdn is hr bir konkret raitd xsiyytin davrann tnzim edn ustanovkalar sistemi kimi x edir.

Srvt dyrlrinin psixoloji sas tlbat, motiv v maraqlarn ox mxtlif strukturundan ibartdir. Odur ki, srvt dyrlri insann hyatnn mnasn tkil edir. Bir szl, srvt dyrlri insann z mqsd v mvcudluunun istiqamtinin dzgn istiqamtlndirilmsin zmin yaradr.

Srvt dyrlrinin problemi mxtlif aspektlrdn tdqiq olunmudur. Bir sra tdqiqatlar: Q.Ollport, T.Parsons, M.eller, M.Roki v baqalar srvt dyrlrinin psixoloji mahiyytinin nzri-metodoloji msllrini yrnmilr.

Prof.B.H.liyev srvt dyrlrinin xsiyytin zngerkldirmsind rolu, prof...lizadnin cinsi demorfizm msllrinin aradrlmasnda bu problem toxunmular.Srvt dyrlri probleminin tdqiqind prof..S.Bayramovun tlblrin srvt dyrlri v ideallarnn onlarn xsiyytinin inkiafnda roluna dair apard tdqiqatlar xsusi hmiyyt ksb edir. L.Sleymanova xsiyytin srvt dyrlrinin v qarlql mnasibtlrin tnzimlnmsinin psixoloji msllrini yrnmidir. A.Musayeva dissertasiya iind masir Azrbaycan qadnlarnn srvt dyrlrinin psixoloji xsusiyytlrini tdqiq etmidir.

.Kantn fikrinc, srvt dyrlri frdi xarakter malikdir, amma onlar kollektiv urun, ictimai fikrin tsirini mruz qalr v traf mhitin tsiri altnda formalama xsusiyytin malikdir. demk olar ki, srvt dyrlri hm onun daycsnn xsiyyti il, hm d onun yaad razinin, dvrn xlaqi bax v normalar il myyn olunur.

L.P.Fomina cmiyytin sinfi struturundan asl olaraq srvt dyrlrinin aadak tiplrini ayrmdr:

a/ iqtisadi mnasibtlr sistemind faliyytin xarakterindn, gririn mnbyi v sviyysindn, hcmindn, baqa szl, insann hyat faliyytinin maddi raitindn asl olan srvt dyrlri. Bu halda srvt dyrlrinin tipinin cmiyytin sosial sinfi strukturu il identikliyindn danmaq olar (iilrin, ziyallarn srvt dyrlri v s.);

b/ sosializasiya agentlrinin tsiri nticsind yaranan srvt dyrlri (ail, mktb, hmyadlar qrupu, ktlvi informasiya vasitlri), bel hallarda insanlarda davran qaydalar, nnlr haqqnda tsvvrlr, elc d adtlr, chdlr, hyati mqsdlr, mnvi dyrlr haqqnda tsvvrlr formalar;

c/ dvltin, siyasi sfernn tsirini xarakteriz edn srvt dyrlri [2, s.103].

V.B.Olanski srvt dyrlri dedikd, qrup urunda qbul edilmi myyn normalar sistemi kimi nzrdn keriln mqsd, chd v hyati ideallar baa drd. Alimin fikrinc, xsiyytin hyati chdlri hmi "qrup uru" il, yni insann ildiyi, oxuduu, baqa szl, mnsub olduu qrup trfindn tnzimlnir.

.N.stomin is srvt dyrlrini ustanovkann myyn kateqoriyas kimi nzrdn keirir. Onun fikrinc, eyni vaxtda tlbat v onun dnilmsi n mvafiq raitin olmas frdd onun sonrak davrann myyn edn konkret cisim v hadislr myyn ustanovka yaradr.

B.Ananyev qeyd edir ki, srvt dyrlri sistemi xsiyytin sosial statusu sasnda formalar. Status, rollar v srvt dyrlri xsi keyfiyytlr qrupunu ml gtirmkl davrann motivasiyas v struktur xsusiyytlrini v onlarla qarlql tsird xarakter v insann meyllrini myyn edir.

xsiyytin srvt dyrlrinin sasnda insann onu hat edn gerklikl tanl prosesind formalaan myyn dyrlr sistemi durur. Srvt dyrlrinin formalamasnn sas yollarndan biri kimi insann mvcud olan dyrlri passiv kild mnimsmsi qeyd edilir. kinci yolu srvt dyrlrinin xsiyyt trfindn mstqil surtd hazrlanmas tkil edir. Bu zaman birincidn frqli olaraq srvr dyrlrinin formalamas, vvla, inkiaf etmi tfkkr malik olan xsiyyt, yni iqtisadi v siyasi azadla malik olan xsiyytin, ikincisi, biliklrin qid zrind stnly malik olmamas, ksin onlarn sz qarlql laqsi v bir-biri il rtlnmsini zruri edir.

dbiyyat

1. Musayeva A.K. Masir Azrbaycan qadnnn srvt dyrlrinin psixoloji xsusiyytlri. Psixologiya zr flsf doktoru elmi drcsi almaq n tqdim edilmi dissertasiya.Bak.: 2010

2. Фомина Л.П. Основания типологии ценностных ориентации./ В кн.Актуальные проблемы воинствующего материализма и диалектики.Л.: Изд.-во 1976

3.Aлексеева В.Г. Ценностные ориентации как фактор жизнедеятельности и развития личности // Психологический журнал, 1984. № 5

4. Леонтьев Д.А. Методика изучения ценностных ориентации. М.: Смысль, 1992.

MLLRD NTQ NKAFI ZR N TKL

Yegan Xanolan qz Mmmdova,

Azrbaycan Mllimlr nstitutunun doktorant

Ana dili tdrisi mktbqdr trbiy mssislrind byk pedaqoji hmiyyti olan msldir. Uaqlarn tfkkr sviyysini myynldirmkd v onun inkiaf yolunu tmin etmkd ana dili tdrisinin mumi tlim sistemind rolu son drc bykdr. Ana dili mllrind uaqlar biliklr sasnda fikir mbadilsi keirir, z fikirlrini dzgn, aydn, slis ifad etmk n mvafiq szlr axtarr, tapdqlar szlri fal ltlrind iltmy alrlar. Bu mqsdl trbiyilr syl almal, mllrd nitq inkiafnn mxtlif chtlrini-sz yaradcln, nitqin qrammatik chtini v rabitli nitqinin qarlql inkiafnn laqlndirilmsini tmin etmlidirlr.

Uaq baalarnda nitq inkiaf zr i iki formada gedir:

1) nitq inkiaf zr xsusi mllrd;

2) uaqlarn z yoldalar, baann iilri, xsusil trbiyi il srbst nsiyytlri prosesind.

kinci kiik qrupdan (3 yadan) balayaraq uaq baalarnda nitq inkiafna hsr olunmu xsusi mllr tkil edilir. Bel mllrd sas mqsd uan hmin dvrdk aild, krplr evind, uaq baasnda yrndiklrini sistem salmaq, onun nitq inkiaf sahsindki qabiliyytini artrmaq v bu prosesi srtlndirmkdir. Mllr uan msuliyytini artrr, onu kollektivl birlikd dinlmy, yoldalarnn nitqin fikir vermy, onlarla shbt etmy, onlarn qarsnda eir oxumaa, nal danmaa aldrr. “Uaq baalarnn tlim- trbiy proqram”nda nitq inkiaf il laqdar xsusi mllr “Nitq inkiaf”, “Tbitl tanlq v nitq inkiaf”, “Bdii dbiyyat”, “Ana dili”, “Savad tlimin hazrlq v nitq inkiaf” balqlar altnda verilir.

Tdqiqatlar gstrir ki, mktbqdr yal uaqlarn nitqinin inkiafnda n yax v smrli yanama mllrin inteqrativ qurulmasdr. Bunun n iin mvafiq qaydada planladrlmas hmiyytli hesab edilir. Mlnin inteqrativ qurulmas onun keyfiyytin bir ne chtdn tsir gstrir:

Mllrin inteqrasiyas onlarn saylarnn azalmas il nticlnir. Mzmunca yaxn mllr sintez edilir.

Mllrin inteqrasiyas hftlik saatlarn minimum sviyyy endirilmsi imkann yaradr. Bu is tlim yknn-mllrin saynn azalmasna gtirib xarr.

Uaqlarn hyati hmiyyti olan bilik, bacarq v vrdilr qazanmalarna, onlarn xsiyyt kimi formalamas n n zruri praktik ilrin hyata keirilmsin imkan yaranr.

nteqrativlik tlim sistemind pedaqoji prosesin mrkzind dayanan trbiyinin vziyytini, faliyyt istiqamtini dyiir. Onlarn faliyyti vvlcdn myyn olunmu nticlr sasn qurulur. Bu zaman uaqlar z tfkkrnn dncsi, trbiyilr is uan inkiaf n rait tkilats olur.

Mllrd nitq inkiaf zr iin qarsnda duran vziflri iki istiqamtd mumildirmk olar: a) uaqlara ana dilind dzgn v tmiz danma yrtmk; b) uaqlarn nitqinin inkiaf etdirilmsi zr ii ilk nvbd traf alml, tbitl tanlq prosesind tkil etmk.

Hr bir trbiyi bilmlidir ki, uan sz ehtiyat onun tsvvrlrin mvafiq olmaldr. Bzn uaqlarda kifayt qdr tsvvr olur, lakin onlar ifad edn szlr olmur. Bzn ksin, uaq canl tsvvr saslanan oxlu sz bildikd onlarn mnasn drk etmdn ildir. Bu haln aradan qaldrmaq n trbiyilr mllri planl aparmal, ya, hadis haqqnda uaqda geni tsvvr yarandqdan sonra, hmin szlri uan fal nitqin daxil etmlidirlr. Demli, biz ml prosesind uaqlarn nitqinin inkiaf n iki hal yrtmliyik.

Sz v cmllri baa dmk qabiliyyti.

Szn formasn, sz birlmlrini v cmllri nitqd iltmk qabiliyyti.

Bellikl, mktbqdr thsil mssislrind nitq inkiaf zr tkil ediln mllrin mzmununu mrhly blmk olar:

Birinci, uan sz ehtiyatnn get-ged znginlmsi, yni szlr yrnib bu szlrdn istifad etmsi;

kinci, nitqin fonetik chtdn inkiaf etmsi, yni uan sslri dzgn tlffz etmk xsusiyytinin inkiafdr. Bu bir trfdn sslri dzgn eitmk, digr trfdn is sslri dzgn tlffz etmkd ifad olunur;



Pages:   || 2 | 3 |
Похожие работы:

«Министерство образования и науки Республики Казахстан Карагандинский государственный технический университетУТВЕРЖДАЮ Председатель Ученого совета, Ректор КарГТУ Газалиев А.М...»

«ОБЗОР СУДЕБНОЙ ПРАКТИКИ ПО НАЛОГОВЫМ СПОРАМ Ежемесячный выпуск 3/2016 Ключевые судебные решения Суд вправе снижать размер судебных издержек до разумных пределов (Определение КС РФ от 29.03.2016 № 677-О, п. 6.2.). Исключительно ФНС России наделен...»

«МИНИСТЕРСТВО ОБЩЕГО И ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯРОСТОВСКОЙ ОБЛАСТИ государственное бюджетное образовательное учреждение дополнительного образования детей Ростовской области"ОБЛАСТНОЙ ЭКОЛОГИЧЕСКИЙЦЕНТР УЧАЩИХСЯ" (ГБОУ ДОД РО ОЭЦУ) 344023 г. Ростов-на-Дону пр. Ленина, 243 тел./ф...»

«УТВЕРЖДЕНО Постановление Министерства здравоохранения Республики Беларусь 02.12.2013 № 114 Санитарные нормы и правила "Санитарно-эпидемиологические требования к транспортировке, хранению и использован...»

«3. ТИПИЗАЦИЯ УГЛЕСОДЕРЖАЩИХ ТЕРРИКОНОВ3.1. Анализ, систематизация и обобщение материалов предыдущих исследований По породным отвалам накоплен значительный объем разнообразных материалов. В научно-исследовательских трудах Алехина В.И., Мигули П.С., Проскурни Ю.А., Выборова С.Г., Панова Б.С., Збо...»

«Об утверждении перечня геологических, геоморфологических и гидрогеологических объектов государственного природно-заповедного фонда республиканского и международного значения, Правил их ограниченного хозяйственного использования на особо охран...»

«Задания заочного тура VII открытой олимпиады "Будущее Кавказа" среди учащихся образовательных учреждений городов субъектов СКФО. Работа по предмету Фамилия Имя Отчество _ Класс школа Республика _ Город Биология 9 класс Почему дуб чаще д...»

«25711152540007366025400049815750 ПРОЕКТ Программа круглого стола "Безопасность водных ресурсов: Диалог заинтересованных сторон по качеству воды в Арало-Сырдарьинском бассейне" Дата проведения: 2 -3 ноября 2016г Мест...»

«ПРОЕКТ ДЕЛОВОЙ ПРОГРАММЫКЛИМАТИЧЕСКИЙ ФОРУМ ГОРОДОВ РОССИИПЛЕНАРНАЯ ДИСКУССИЯ (БОЛЬШОЙ КОНФЕРЕНЦИОННЫЙ ЗАЛ) ВРЕМЯ 21 АВГУСТАГЛОБАЛЬНАЯ ПОВЕСТКА ВАЖНЕЙШИХ КЛИМАТИЧЕСКИХ ИЗМЕНЕНИЙ НА МИРОВОЙ АРЕНЕ. ЛУЧШИЕ СТРАТЕГИИ УПРАВЛЕНИЯ КЛИМАТИЧЕСКИМИ РИСКАМИ ВРЕМЯ 22 АВГУСТАКЛИМАТ И...»

«Fly IQ4515 Quad-184786-18669000 Оглавление TOC \o 1-3 \h \z \u Оглавление PAGEREF _Toc402444208 \h 2Меры предосторожности PAGEREF _Toc402444209 \h 5Безопасность PAGEREF _Toc402444210 \h 7Безопасность дорожного движения PAGEREF _Toc402444211 \h 7Режим полета PAGEREF _Toc402444212 \h 7Экологическая безопасност...»

«Центр лицензионно-разрешительной работы Управления Росгвардии по Удмуртской Республике уведомляет граждан о соблюдении правил охоты, утвержденных приказом Министерства природных ресурсов и экологии РФ от 16 ноября 2010 года № 512, указом Главы Удмуртской Республики от 20.09.2012 г. № 164 Законодател...»

«ФЕДЕРАЛЬНОЕ ГОСУДАРСТВЕННОЕБЮДЖЕТНОЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖНИЕ ВЫСШЕГО ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ "АСТРАХАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙТЕХНИЧЕСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ" Институт рыбного хозяйст...»

«ПОЛОЖЕНИЕ о Всероссийском конкурсе детских рисунков "Красота леса" Общие положения Всероссийский конкурс детских рисунков "Красота леса" проводится в 2017 году Федеральным бюджетным учреждением "Российский центр защиты леса" в рамках Года экологии на всей территории России. Настоящее Положение о проведении Всеросси...»

«Итоговая проверочная работа в 9 классе 1 вариант Выберите один правильный ответ с А1-А10. А 1. Органоид клетки, отвечающий за транспорт веществ? Клеточную мембрану Эндоплазматическую сеть Вакуоль Рибосому А2. Какая наука изучает строение и процессы жизнедеятельности кле...»

«Средняя общеобразовательная школа № 40ПРОГРАММАКРУЖКА "Я и мое здоровье" 1-4 класс Подготовила учитель биологии Журавлева О.В. Тверь 2012 Пояснительная записка. Здоровье – один из важнейших компонентов человеческог...»

«Олимпиадные задания по биологии 7 класс (2015-2016 уч.год) Часть А Вам предлагаются тестовые задания, требующие выбора только одного ответа. Максимальное количество баллов, которое можно набрать – 30(по 1 баллу за каждое тестов...»

«Тест: Эпидемиология. Задание №1 Эпидемиология изучает болезни на уровне организации жизниВыберите один из 4 вариантов ответа: 1) организменном 2) + популяционном 3) клеточном4) тканевом Задание №2 Механизм передачи этоВыберите один из 3 вариантов...»

«МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ФГАОУ ВО Новосибирский национальный исследовательский государственный университет Факультет естественных наукУТВЕРЖДАЮ Декан ФЕН НГУ, профессор _Резников В.А. "29" августа 2014 г. Рабочая программа дисциплины Кариосиcте...»

«Приложение №. к договору № от Место для ввода даты.г. Требования в области охраны труда, промышленной безопасности и экологии Общество с ограниченной ответственностью "СИБУР Тольятти" / Акционерное общество "Тольяттиси...»

«График финалов конкурса профессионального мастерства "Славим человека труда!" на 2017 год № Номинация Место проведения Срок проведения Лучший автомеханик Ханты-Мансийский автономный округ – Югра, г.Ханты-Мансийск 16 февраля 2017 Лучший инженер-эколог Ханты-Мансийский автономный округ – Югра, г.Ханты-Мансийск 02 марта 2017 Луч...»

«Карагяур Максим НиколаевичВЛИЯНИЕ МЕЗЕНХИМАЛЬНЫХ СТВОЛОВЫХ КЛЕТОК НА ВОССТАНОВЛЕНИЕ ПЕРИФЕРИЧЕСКОГО НЕРВА ПОСЛЕ ТРАВМЫ 03.01.04 – Биохимия 03.03.04 – Клеточная биология, цитология, гистология Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук Москва – 2013 Работа выполнена в Лаборат...»

«МБОУ Малозиновьевская основная общеобразовательная школа Урожайность разных сортов картофеля, выращенных на пришкольном участке Исследовательская работа по биологии Выполнили: ученицы 8 класса Шоронова Анна Кузьмичева Надежда Руководитель: Акишенкова З. М. Д.Малое Зиновьево2012г. Содержание Введение..3стр. Практическая часть2.1. С...»

«УДК 574.632СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МОНИТОРИНГА КАЧЕСТВА ВОД ПО ГИДРОБИОЛОГИЧЕСКИМ ПОКАЗАТЕЛЯМ В РОССИИ Буйволов Ю.А.*, Быкова И.В., Лазарева Г.А., Потютко О.М., Уваров А.Г. Институт глобального климата и экологии Росгидромета и РАН Россия, 107258, г. Москва, ул. Глебовская, д. 2...»

«Утверждаю Заместитель Председателя Государственного комитета РФ по охране окружающей среды А.А.СОЛОВЬЯНОВ 24 марта 1999 годаМЕТОДИЧЕСКИЕ РЕКОМЕНДАЦИИПО ОТБОРУ ПРОБ ПРИ ОПРЕДЕЛЕНИИ КОНЦЕНТРАЦИЙ ВРЕДНЫХ ВЕЩЕСТВ(ГАЗОВ И ПАРОВ) В ВЫБРОСАХ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ ПНД Ф 12.1.1-99 Методические реко...»

«Материалы об итогах проведения общероссийских "Дней защиты от экологической опасности" в Кемеровской области в 2013 году В 2013 году, объявленном в Российской Федерации Годом охраны окружающ...»

«ТЕСТЫ ПО МЕДИЦИНСКОЙ БИОЛОГИИ К ИТОГОВОМУ МОДУЛНОМУ КОНТРОЛЮ № 1 ДЛЯ СТУДЕНТОВ 1 КУРСА I-V МЕДИЦИНСКИХ ФАКУЛЬТЕТОВ 2014-2015 УЧ.ГОД1. Поддержание жизни на любом уровне связано с явлением репродукции. На каком уровне организации репродукция осуществляется на основе матричного синтеза? Молекулярн...»









 
2018 www.el.z-pdf.ru - «Библиотека бесплатных материалов - онлайн документы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 2-3 рабочих дней удалим его.